Fruaj vortaroj por la Finna

[Ĉi tion mi publikigis origine en la retejo Ipernity. Mi kopiis ĉi tien la fotojn kun ĉiuj komentoj.]

Vortaro finna-esperanta
Werner Anttila: Suomi-Esperanto Sanakirja. Eldona Akcia Societo de G. W. Edlund, Helsinki 1911.  (La unua eldono aperis en 1906.)

Mi fotis ĝin por montri la diferencojn kompare kun la ekzemplero de Pietari Virtanen. Ambaŭ verkoj estas tole binditaj.

[Komentoj pri ĉi tiu foto ne estis en 2009]

* * * 

“Perfekta” vortaro de Setälä, 1923

Perfekta vortaro
Vilho Setälä: Täydellinen suomi-esperanto sanakirja. Plena vortaro finna-esperanta. Eldonis Otava, Helsinki. 1923. 832 paĝoj en formato 7.5 x 17 cm, 3 cm dika. Broŝurita ekzemplero. 

La verko ekzistas ankaŭ en tola bindo, sed tia estis pli multekosta kaj mono ne abundis en mia poŝo, kiam mi aĉetis ĝin. Nun mi jam posedas ĝin ankaŭ binditan. La formato de la libro estas malofta, kaj ĝi ial ŝajnas al mi karakteriza al Vilho Setälä, eble lia propra elpensaĵo. Lia vortaro esperanta-finna havas similajn dimensiojn.

La vorto “täydellinen” en la finna nomo impresas strange, ĉar ĝia kerna signifo estas, eĉ emfaze, “perfekta, kompleta, senmanka”. Mi ne scias pri alia finna vortaro, kies nomo enhavus la vorton, kiu ĉi tie ŝajnas nur mistrafa imitaĵo de la esperanta “plena”. – (Verŝajne io teda okazadis, kiam mi zorge desegnis la misteran bildon supre sur la kovrilo.)


Komentoj

Bernardo
Wunderbar, Harri! Oni memoru, ke la fama "Plena Vortaro" de SAT (PV, la antaŭulo de nia hodiaŭa PIV) aperis nur en 1930 (plej disvastigita fariĝis la dua eldono de 1934). Setälä estis unu el tiuj, kiuj plej aktive varbis por la Zamenhofa revo de "plena" Vortaro. En Esperanta Finnlando li multe skribis pri la antaŭlaboroj de tiu vortaro, ekz. "La prefikso mis-" (1918:11 (nov) p. 25), pri "Vortaro Esperanto-Esperanta" (1920:12 (dec), p. 307-308), kie li proponis ellaboron de "duon-oficiala" difin-vortaro surbaze de la vortaro de Kabe per kunlaboro de ĉiulandaj vortaristoj kaj ofertis preson en Finnlando, do precize la programon, kiun PV dek jarojn pli poste plenumiĝis.

"Pensoj de vortaristo" legeblas en Esperanta Finnlando 1920:7 (jul), p. 193-195 pri la demando, kiel okazu la "pliriĉigo de nia lingvo per novaj radikoj"? La koncepto de "natura evoluado" estus tro malvasta. Li komparas kun la evoluado de la finna, alia "juna kulturlingvo" kaj proponas "plena[n] vortaro[n] Eo-Ea[n]".

En "Geografiaj kaj personaj nomoj" (Esperanta Finnlando 1921:5 (maj), p. 80) Setälä traktas la demandon de la transskribo de nomoj de finnaj urboj surbaze de la (tiam pli konata) sveda aŭ finna nomo: Helsingfors, Viborg, Abo aŭ Helsinki, Viipuri, Turku? Li montras, ke "la geografiajn nomojn oni ne povas transskribi en Esperanto laŭ senescepta, unueca regulo. Sekve oni devas cedi la regulecon al maksimuma internacieco."

Ĉio ĉi devus esti spurebla en via "täydellinen" vortaro, Harri, finnigo de la granda kaj eterna Esperanta revo kaj programo pri "kompleta", "plena" vortaro - nur ke mi neniam tenis ĝin enmane - plor'! Mi supozas, ke ĝi precipe baziĝas sur la Kabe-vortaro. Ĉu vi okaze povus kontroli, kiel Setälä tradukas la finnan vorton por "konkeri"? Ĉu eble per "konkiri"? Plene kaj komplete envie pri via trezoro - Bernhard


Harri Laine  respondis al Bernardo
Via listo pri malnovaj finnaj eldonaĵoj kaj via kono pri ilia enhavo igas min verdiĝi pro envio, (Eble envio kaŭzas alian haŭtkoloron en aliaj landoj, sed ni finnoj iĝas verdaj pro envio.)

Jen cito el la vortaro:
valloittaa militakiri, venkakiri, almiliti, konkiri, (miehittää) okupi, (alistaa) ekpotenci, subjugi

Do, estas konkiri. Mi ne scias, ĉu mi konsentus meti en modernan vortaron ĉiujn signifojn, kiujn Setälä atribuis al valloittaa, sed mi eble konsiderus aldoni ion proksiman al la senco de nia ĉarmi.

 Bernardo  respondis al Harri Laine
Ha, do kiel mi supozis: Kabe, Vortaro de Esperanto, 1910, 1911, 1925, 1984 (ĉiuj senŝanĝe) havas:

Konkiri [tiel!]. Akiri per milito; aligi al sia lando per milito, almiliti: La Romanoj konkiris la tutan antikvan mondon.

Vikipedio ĝuste skribas, ke 'konkiri' estas "unu el la plej konataj arkaismoj de Esperanto. La ekzemplo-frazo "La Romanoj ~is la tutan antikvan mondon" tamen troviĝas ĝis hodiaŭ en PIV, nun por klarigi 'konkeri' ". Malĝuste estas la indiko pri la eldonjaroj, ĝuste supre laŭ la bibliografio de Ockey kaj Trovanto , la bibliografio de IEMW en Vieno.

Oni povus daŭrigi la komparon inter Kabe 1910 kaj Setälä 1923. "Biciklo" ekzemple laŭ la Kabe-vortaro estas "Durada velocipedo, kies antaŭa rado estas multe pli granda, ol la posta", dum "bicikleto" estas "Durada velocipedo kun egale grandaj radoj". Bele, ĉu ne? Ĉu Setälä 13 jarojn poste ankoraŭ veturis per bicikleto aŭ jam per biciklo? Kaj ekzistas ankoraŭ listo de aliaj apartaĵoj kaj specifaĵoj ĉe Kabe, kiun oni povus kompari kun la solvoj prezentitaj de Setälä. Ĉiel ajn: simile kiel la hodiaŭaj "grandaj vortaroj" baziĝas sur PIV (plej laste la kroata), tiel la gvidilo de Setälä estis Kabe. Interese nun estus ekscii, kie Setälä transpaŝis la kadron de Kabe. Tiu ĉi ekzemple ne jam notas 'saŭno' nek 'ŝvitdometo'. Sed ĉu eble Setälä?
.
Harri Laine  respondis al Bernardo
Setälä mem diras en la antaŭparolo, ke liaj materialoj estis kolektitaj el “Kabe, Verax, diversaj fakaj vortaroj, Millidge kaj Grosjean-Maupin”. Krom tiuj li mencias la Svedan-Esperantan vortaron de Backmann kaj diversajn nacilingvajn fontojn por “elekto de vokabloj kaj glosoj”.

Pri biciklo: Setälä donas por “polkupyörä” la tradukojn biciklo, velocipedo, ciklo kaj por unu senco de “pyörä” la tradukon (bi)ciklo, sen iaj indikoj pri prefero por iu el la vortoj. Por sauna Setälä diras nur (ŝvit-, vapor)banejo.

En la antaŭparolo Setälä donas longan liston de helpantoj, inter kiuj mian atenton kaptis unu nomo: oficistino Tyyne Leivo. Mi estas certa, ke ŝi estas la sama persono kiu poste konatiĝis kiel parlamentano, ministro kaj ambasadoro (kaj plu esperantisto, sed jam kun la familia nomo Leivo-Larsson). Tiam ŝi estis ĉ. 20-jara.
.
Bernardo  respondis al Harri Laine
Koran dankon, Harri, pro via peno kontroli la menciitajn vortojn. Kabe (1910/1925) kaj Millidge, Esperanto-Angla (1912/1956) mi ĵus afiŝis, la du teknikajn vortarojn de Verax (franca-Esperanto 1907, Esperanto-franca 1910) jam antaŭ kelkaj tagoj. La du vortaroj de Grosjean-Maupin Esperanto-franca kaj franca-Esperanto estis la bazo por Plena Vortaro (1930/1934) de la sama aŭtoro en kunlaboro kun Waringhien.

Surprizas min, ke Setälä ne (krome kaj ankaŭ) uzis germanan vortaron, precipe ne mian amikon Paul Christaller 1910. Sed kompreneble la alia direkto Esperanto-germana estus eble pli oportuna kaj pli facile uzebla (sed nur aperis post Setälä de Bennemann). Eble Christaller por Setälä ankaŭ estis tro moderna (??).

Sed la plej grandan ĝojon, Harri, vi probable faris al mi ne-intencite, nome per la citaĵo "elekto de vokabloj kaj glosoj". PV kaj PIV ne notas la vorton "vokablo" (de latina vocabulum, lernenda vorto, germane Vokabel). Mi nur kapablis spuri ĝin ĝis la vortaro Esperanto-germana de Butin (1952), de kie ĝi estis transprenita en diversaj slavaj kaj orient-aziaj vortaroj, kiel mi iom priskribis tie ĉi. Malgraŭ longa serĉado, mi ne kapablis transsalti 1952 kaj - kun iom da duboj - do fine vole-nevole atribuis ĝin al Butin. Kia stultaĵo! Kompreneble ĝi estas multe pli aĝa en Esperantujo, nome almenaŭ jam en Setälä 1923.

La tre afablaj kaj helpemaj korektantoj de iu monata magazino, kie iu maljuna ĵurnalisto havas iujn vidpunktojn (ĉiujn tiajn stultaĵojn oni devas nek legi nek koni, sufiĉas pagi la abonon), tiu ĉarmaj helpemuloj do protektis la senkulpajn "koreajn lernantojn" (Corsetti) aŭ mi ne scias kiujn de "vokablo" anstataŭiginte ĝin per "vorto". Nu, ili fidele gardas la subetaĝan intelektan nivelon de la tuta periodaĵo (kun kelkaj esceptoj). Nur Dio scias, ĉu estas nostalgio aŭ ĉu mi simple estas "sklavo de tiu gazeto-malsano, kiu ne estas kuracebla", ke mi daŭre ankoraŭ ne malabonis ĝin. Kaj malgraŭ via tre afabla atentigo, kara Harri, mi timas, ke ne helpos, se mi venontfoje kontraŭtondros: "kial vi forstrekas "vokablo", ĉu vi eĉ ne konas Täydellinen suomi-esperanto sanakirja?

Harri Laine
Bone, ke mi ĝojigis vin, Bernhard, per tiu vokablo. Kvankam mi ne komprenas, por kio vi bezonas la vorton, ja estas bone kiam serĉanto trovas ion sopiratan. Teorie povas esti, ke Setälä estis la unua uzanto de “vokabl” (surbaze de la 15-a regulo?), sed mi dubas tion. Verŝajne eblas trovi pli fruan fonton.

Mi trovis nur unu kapvorton, por kiu Setälä donas la tradukon vokablo. Estas sana, la normala finna vorto por vorto, kaj por ĝi li aldonas, post la normala traduko: “kiel. *vokablo”. Librofine troviĝas listo de mallongigoj, kaj laŭ ĝi “kiel.” signifas “en gramatiko” kaj steleto avertas pri ne komunlingva vorto. En la esperanta-finna vortaro (3-a eld. 1934) de Setälä vokablo ne troviĝas .

Se mi ne grave miskomprenas, mi eble scias pri kiu “iu monata magazino” vi parolas. Kompreneble (ĉu ne?) vi plu pagos abonon por tiu regula eldonaĵo, kiu (preskaŭ unikaĵo en Esperantujo!) neniom okupiĝas pri harfendado gramatika kaj vort-uza. Tie oni povas observadi, kiel fakte funkcias aŭ misfunkcias la gramatiko kaj vortuzo. Tie oni trovas ĝojige ofte ankaŭ tekstojn de alikontinentanoj, ne nur de eŭropanoj.

Pietari Virtanen

Mi havas la saman libron, sed ho ve, ree kun alispeca kovrilo ol la via! Ĉar mi ne scias, kiel aldoni la bildon al jena komento, mi almetos la bildon al BdE!

Fiŝpladoj, nomdona vilaĝo, hebrea elemento

Unu tagon, vizitante mian naskiĝurbon Turku, mi tagmanĝis en la restoracio Kaskenahde. Tie speciale bongustas la fiŝaĵoj, kaj tiuj ankaŭ ĉi-foje allogis min. Post la manĝo mi estis plene kontenta. Sed ekster la restoracio, sur la trotuara flanko de la ŝtona barilo, mi hazarde rimarkis tabuletojn, kiujn mi antaŭe neniam atentis: Estis du bronzaj ŝildoj, neniel okulfrapaj: la patino estis dubekolora kaj la loko tro malalta por facile trafi miajn okulojn. La simplaj surskriboj memorigas pri detalo el la historio de scienco, kaj oni trovas tie eĉ aludon al la hebrea lingvo. 

Restoracio sur loko de ĥemiejo

Ŝildo de la restoriacio Kaskenahde en Turku, Finnlando, montras, ke ĝia specialaĵo estas fiŝaj pladoj. Sed sube, sur la ŝtona barilo, videblas du grizaj tabuletoj el bronzo, apenaŭ rimarkeblaj. Ili rakontas pri tute alispeca laborejo.

Gadolin sur patinaj ŝildoj

Du ŝildoj rakontas pri scienca laboro antaŭ 200 jaroj: “Sur ĉi tiu loko, en domo numero 161 de la Monaĥeja Kvartalo, situis la laboratorio de la fame konata finna ĥemiisto Johan Gadolin, en la jaroj 1797–1814.” La dekstra, svedlingva ŝildo precizigas, ke li estis “profesoro pri ĥemio en la antaŭa [universitato] Åbo Akademi”. 

“Finne: “Tällä paikalla luostarikorttelin talossa 161 sijaitsi maineikkaan suomalaisen kemistin Johan Gadolinin laboratorio vuosina 1797–1814.” Svede: “På denna plats, i gården 161 i klosterkvarteret, hade Johan Gadolin kemiprofessor vid den forna Åbo Akademi, sitt laboratorium åren 1797–1814.”

La teksto estas dulingva, finna kaj sveda, kaj la du lingvoj proponas iom diferencajn tekstojn. Mi kunmetas el tiuj jenan tradukon: “Ĉi tie, en domo numero 161 de la Monaĥeja Kvartalo, en la jaroj 1797–1814, estis la laboratorio de la fame konata finna ĥemiisto Johan Gadolin, profesoro en la antaŭa Åbo Akademi.” – [Tiu Å. A. ne estas la nuna universitato Åbo Akademi, kiu estas nur 90 jarojn aĝa. Temas ĉi tie pri la malnova Reĝa Akademio en Turku (= Åbo), kies moderna nomo estas Universitato de Helsinki.]

***

Kiel do fame konata? Nu, ekzistas unu ĥemia elemento, gadolinio, nomita laŭ li, kaj por tia honoro oni bezonas almenaŭ iom da konateco en la ĥemiistaj rondoj. Johano Gadolin (1760–1852) mem ne malkovris la elementon, oni eĉ ne trovis ĝin dum lia vivo. La unuaj signoj pri ĝia ekzisto estis linioj en spektro de la lumo eligata de certaj mineraloj en arda stato. Unu el la mineraloj estis jam antaŭe nomita gadolinito, kaj tiel transdoniĝis la familia nomo ankaŭ al la nova elemento gadolinio (numero 64 en la tabelo de ĥemiaj elementoj, simbolo Gd). La mineralo gadolinito eĉ ne enhavas gadolinion kiel esencan konsistaĵon, nur kiel malpuraĵon kun ete eta kvanto.

Gadolin estis lerta analizisto. Li studis interalie mineralojn el mino en Ytterby, vilaĝo en la insularo proksima al Stokholmo, la ĉefurbo de Svedujo. En 1789 li malkovris tie novan substancon, kiu fakte estis oksido de nekonata elemento, poste nomota itrio (latine yttrium). La elementon mem li ne sukcesis izoli, nur la oksidon, kaj pasis 39 jaroj antaŭ ol alia ĥemiisto apartigis la elementon mem. Oni tamen konsideras Gadolinon la unua analizinto de itrio.

***

La sveda vilaĝonomo Ytterby estas certe la plej fekunda fonto de nomoj por ĥemiaj elementoj, ĉar entute kvar kreiĝis el ĝi: itrio (Y, numero 39), terbio (Tb, 65), erbio (Er, 68) kaj iterbio (Yb, 70). Kaj tio ne estas la solaj elementoj unuafoje malkovritaj en mineraloj de la tiea mino: la aliaj estas skandio, tulio kaj holmio. Ĉiuj apartenas al grupo nomata termetaloj (ofte kun la preciziga epiteto maloftaj aŭ “raraj”).

***

Sed kiel tio rilatas al la hebrea lingvo? Jes, la nomon Gadolin unue alprenis al si Jakobo, la patra avo de Johano Gadolin. Jakobo estis pastro, kaj tiutempe necesis, ke klerulo havu ankaŭ nomon kiu atestas pri erudicio. Por tio konvenis precipe la klasikaj lingvoj de la eŭropa civilizo, la latina kaj la greka. Onidire la familiestro Jakobo konsideris (verŝajne laŭ la nomo de la bieno de lia deveno) unue la latinecan formon Magnulin (el la latina magnus = granda), sed poste elektis la hebrean samsignifan radikon gadol (la hebrea, ege deca elekto por klasikema religiulo, ĉu ne?), kaj eknomis sin Gadolin. Eble tio helpis ankaŭ lian filon, la patron de Johano, ĉar tiu poste iĝis profesoro kaj fine episkopo. 

Tiel do nun gadolinio estas la unusola ĥemia elemento, kies internacia nomo havas hebrean radikon. Kaj Johano Gadolin estas unu el la malmultaj homoj, kiujn oni honoris per nomo de elemento, kaj fakte la sola kiu donis nomon al elemento nature trovebla. (Oni trovas en la literaturo ankaŭ indikojn, ke gadolinio venas de la mineralnomo gadolinito; tio povas esti vera, sed montras nur unu ŝtupon en la evoluo ekde Gadolin al gadolinio.) 

***

Sed mi preskaŭ tute forgesis la restoracion! Mi bone manĝis, kaj rekomendas ĝin al la ŝatantoj de fiŝaĵoj. Mi precipe amas la baltajn haringojn (vidu la blogaĵon de 2008-05-29), tiujn malmultekostajn fiŝetojn, kiujn finna proverbo priskribas “tro malgrandaj por Kristnaska festo”, sed la restoracio proponas ankaŭ aliajn fiŝojn, laŭ tio kion ŝance kaptis fiŝistoj. Okaze de via vizito (Fiŝ-restoracio Kaskenahde, Kaskenkatu 6a, Turku, Finnlando), rimarku do ankaŭ la tabuletojn ĉe la strato. – Bonvolu transdoni al la restoracia personaro saluton de (neregula, nekonata) kliento, kiu blogas en Esperanto.

--------------------------------
[La artikolo estas kopio el mia blogo en Ipernity. Ĉi-sube sekvas la komentoj, kiuj siatempe aperis sub la originalo en Ipernity.]



15 komentoj

• Paŭl
  Interese!

• Harri Laine
  Dankon, Paŭl! Ankaŭ por mi estis interese, kaj mi ne komprenas, kial mi ne pli frue rimarkis la ŝildojn antaŭ la restoracio. Eble mi ĉiam eniris tro malsata kaj eliris tro sata por ion ajn rimarki.

• Manolo
  Interesega eseeto! Mi gratulas. Dankon!

• Vladimír Türk*
  Dankon por interesa informo!

• Harri Laine respondis al Vladimír Türk*
  Dankon, Manolo kaj Vladimír. Estas plezuro, ke ankaŭ iun alian interesas similaj historioj.

• Vjaĉeslav Slavik Iva…
  Laŭ la foto, la ŝildoj vere ne „ĵetas sin en la okulojn“.
  
  > grupo nomata termetaloj (ofte kun la preciziga epiteto maloftaj aŭ “raraj”)
  
  Interese. En la rusa ekzistas plenaj adjektivo por tiuj metaloj: redkozemelnije „rarteraj“ :)
  
  Dankon pro la adreso. Dum la vizo validas kaj la helsinka afero stagnegas, kial ne vojaĝi al Turku por manĝi tie fiŝaĵon? Restoracioj en Finnlando estas ofte tre agrablaj: min aparte kortuŝas la tradicio meti trinkakvon sur la tablon senpage; tio ege kontrastas al nia sud-eŭropa ĉemara sperto, kiam oni en restoracioj donadis trosalitan manĝaĵon eble kun la intenco soifigi la klientojn :) Estas konata fakto, ke trinkaĵoj donas plej multe da profito (kostas multe, ĉiam aĉetatas, ege facile preparatas).

• Harri Laine respondis al Vjaĉeslav Slavik Iva…
  Vi certe pravas, ke vendi trinkaĵojn estas facila kaj profitiga negoco. Restoracioj ankaŭ ofte volas vendi botel-akvon anstataŭ la simpla trinkaĵo el krano. Oni plurfoje pruvis per blindaj eksperimentoj, ke homoj opinias kranakvon (de Helsinki) pli bongusta ol enbotelajn akvojn, kaj ankaŭ la ĥemia kaj biologia kvalito estas pli bona. Kubmetro (1000 litroj) da akvo kostas iom pli ol 2 eŭrojn.

• Blanka Meduzo
  Interesa artikolo.
  なかなか興味深いお話でした。

• Pietari Virtanen
  Haringoj ja bongustas, sed multe pli volonte mi tamen manĝas fiŝojn, pri kies nomo oni multe diskutis, kaj nun mi ne memoras, kiu vorto estas plej rekomendinda. En la finna "muikku" (Coregonus albula), al kiu fiŝo la finnaj vortaroj donas la nomon "koregono", kiu miakomprene estas finne "siika" (Coregonus lavaretus), ankaŭ bongusta fiŝo. Ili ja estas parencaj sed tiom diferencas, ke muikku indus havi propran nomon.

• Tjeri
  Interesa eseeto.
  
  La unuan fojon kiam iu manĝigis muikku-on al mi, mi serĉis la tradukon de ties nomo en finna-franca vortaro. La rezulto estis "petit poisson de lac", t.e. lagfiŝeto!

• Harri Laine
  Eble mi ne disputu kun Pietari pri bongusto de la du fiŝetoj: povas esti ke lia patrino regalis lin nur per la lagaj koregonetoj, dum mia patrino apenaŭ konis tiujn sed des pli bone kapablis utiligi la marajn haringetojn. Tio povas signifi nur unu aferon: ni neniam interkonsentos.
  
  Tjeri, vi trovis por muikku perfekte bonan tradukon! Por la plej multaj homoj lagfiŝeto estas tute sufiĉa. Se vi volas aldoni nuancojn, vi povas diri ke ĝi estas svarma lagfiŝeto aŭ (strange sed jes:) salmofamilia lagfiŝeto.
  
  Estas teorie eble krei unikan nomon por ĉiu el la 30 000 fiŝospecoj de la mondo, sed verŝajne iu koregono blanketa (Vilborg) estas tutegale nebula, se oni ne konas fiŝojn. Ĉu corégone blanchâtre, kiun mi trovis en unu fi-fr vortaro, estas al vi konata? La franca vikipedio proponas corégone blanc, sed mi ne estas tute certa pri ties detaloj, ĉu vere estas la sama fiŝo kvankam oni tie donas la saman sciencan nomon.
  
  Por muikku la fi-eo vortaroj donas: koregono (Anttila 1911), koregono (albula), koregoneto (Setälä 1923), koregoneto (Vilkki 1963), koregono (Vilkki & Favén 1983).
  
  Se la kunparolanto scias, ke oni parolas pri fiŝo, koregoneto estas bona nomo, laŭbezone precizigita per norda, laga, svarma, eble tiel kreiĝus sufiĉe ekzotika nomo ankaŭ por restoraciaj menuoj, se tiuj ne volas eĉ pli ekzotikigi ĝin kaj uzi nur nomon en la loka lingvo.
  
  Koregono sen ia ajn precizigo ne estas tre bona, ĉar diversspecaj koregonoj estas multaj en la mondo kaj pluraj el ili estas ankaŭ kaptataj por homa konsumo (en Finnlando precipe diverstipaj siika). La sufikso et taŭgas por la fiso, ĉar ĝi pezas normale 10–70 gramojn. Ĝi estas la ekonomie plej grava fiŝo en la lagoj de Finnlando. Do, miaj proponoj estas (laŭ bezono de precizeco): lagfiŝeto aŭ koregoneto. Por scienca klasado vi povas elekti ekz. la proponon de Vilborg koregono blanketa.

• Tjeri respondis al Harri Laine
  Tio estis multaj jaroj antaŭe, kaj la vortaro estis magranda kaj malnova. De tiam mia edzino aĉetis novan vortaron (Suomi-Ranska-Suomi de WSOY Sanakirja) en kiu muikku estas tradukita kiel marène aŭ vendace. Sed mi neniam aŭdis pri tiuj fiŝoj, kaj ne trovas ties nomo en kutima familia franca vortaro...Fakte, temas pri regionaj lokaj nomoj.
  
  Koregoneto tute plaĉas al mi.

• Pietari Virtanen
  Vi certe pravas. Mi ja estas mezfinnlanda infano, naskiĝinta en la komunumo Kivijärvi. Kvankam ni transloĝiĝis poste al Porvoo, marborda urbeto, koregoneto (dankon pro la nomo) ĉiam restis por ni la plej grava fiŝo, ĉar nia somerdometo daŭre estis ĉe la lago Kivijärvi. Eĉ nuntempe mi somerdometas ĉe la sama lago, kvankam nun en la komunumo Kannonkoski.
  
  La rakonto pri Gadolin estas tre interesa, antaŭ kelkaj jaroj aperis tiutema artikolo en la finna TIEDE-revuo. Mi konservas la malnovajn numerojn, kaj hazarde pasintsomere en la somerdometa necesejo relegis pri Ytterby, Gadolin ktp.

• Harri Laine respondis al Pietari Virtanen
  Interese, mi neniam legis tiun artikolon, sed eble mi trovos ĝin ie. - Bone, ke vi menciis necesejon. Mi supozas ke niaj grandurbaj samideanoj en la mondaj metropoloj ne scias, kiel agrable estas somere sidi en ĝuste tia necesejo, aŭskulti birdan kantadon kaj ventan susuradon kaj legi interesajn malnovajn jam forgesitajn ekzemplerojn de gazetoj. Tie tute ĉesas ekzisti la bruo kaj urĝo de la mondo, kaj fakte oni baldaŭ ne plu memoras, kial oni sidas tie.

• Lars Sözüer
  Jam kiel infano mi ie legis, ke kvar elementoj estas nomitaj laŭ iu sveda Ytterby. De tiam mi miradis, kial. Finfine de vi mi nun eksciis tion, kaj multe pli. Dankon![La artikolo estas kopio el mia blogo en Ipernity. Ĉi-sube sekvas la komentoj, kiuj siatempe aperis sub la originalo en Ipernity.]

Bonvenon, István Mórocz!

Mi ĵus rimarkis, ke aldoniĝis freŝa nomo al la membraro de ipernity. Estas István Mórocz, pri kiu mi aŭdis ion jam antaŭe. Por bonvenigi lin mi aldonas ĉi-sube bildon pri gazeta artikolo finnalingva de antaŭ 47 jaroj. Ĝi aperis en magazino-tipa, ĉia-tema semajna gazero Viikkosanomat en majo de la jaro 1961. Fakte estis tie du artikoloj pri instruado de Esperanto en la Mezlernejo de Somero.

Unu el la artikoloj estis ĝenerala raporto pri la instruado kaj lernado, kaj ĝin verkis konata esperantisto, akademiano Vilho Setälä. Sed la alian verkis ĵurnalisto kaj ĝi temis tute nur pri István. Ĝi estis titolita “La aminda kaj bonaspekta lingvomajstro de la infanoj en Somero”. Fakte la adjektivo kiva, kiun mi tradukis “aminda” estas iom vastsignifa, kaj mi povus ĝin redoni per “simpatia”, “agrabla”, “ĉarma” aŭ eĉ “kiun infanoj ŝatas”. La hungaro István Mórocz tiam instruis en Somero interalie Esperanton.

La teksto sub la granda portreta foto diras: “István Mórocz estas instruisto kaj lernanto. Dum la vintro li studis la finnan kaj lernis sufiĉe por kompreneble paroli la lingvon.”

La gazeto raportas:

“Observanto, kiu ne komprenas Esperanton, rimarkas nur, ke la infanoj komprenas ĝin kaj ke la leciono estas amuza. 

Kiam sonorilo signalas finon de la lernohoro, la instruisto paŝas al sia tablo por fari notojn en la klasa taglibro. La lernantoj tuj kolektiĝas ĉirkaŭ lin, babilas, demandadas kaj la instruisto respondas, kiom eblas dum la skribado. Plu aŭdeblas interparolado en la koridoro. En Esperanto. Ĉi tiuj unuaklasanoj [temas pri unua klaso en tiama mezlernejo, t.e. 10–11-jaruloj] partoprenis lecionojn pri la lingvo ĝis nun dum ok monatoj.

Estas vane provi konjekti, kiu pli interesas la lernantojn, ĉu István Mórocz, ĉu Esperanto. Sed estas certe, ke pro István Mórocz la lingvo tiom interesas ilin.”

Mi demandas al mi mem, kion ni faru, por simile pozitive impresi nuntempan ĵurnaliston, en Finnlando. Ĉu reimporti Istvánon kiel instruiston? Bedaŭrinde la demando estas nur teoria, ĉar unue ni devus sukcesi starigi aŭ restarigi oficialan instruadon de la lingvo en iu lernejo.

Iom post la aperdato de tiu Viikkosanomat, aperis artikolo pri la sama instruisto en porinstruista revuo. Tie estis artikolo titolita “La etaj esperantistoj en Piispanristi”. Super la titolo paradas foto, kie sidas, de maldekstre, Vilho Setälä, István Mórocz, Jorma Ahomäki kaj du personoj, kiujn mi bedaŭrinde ne konas.

Tio estas raporto pri alia lernejo, la Popollernejo Rauvola en la vilaĝo Piispanristi, proksime al la urbo Turku. Tiam la lerneja sistemo de Finnlando ankoraŭ konsistis el du paralelaj tipoj, la “mezaj” kaj la “popolaj”, kaj nur en la mezaj oni instruis ankaŭ fremdajn lingvojn. Sed Jorma Ahomäki pedagogie pioniris kaj sukcesis aranĝi instruadon de fremda lingvo, eĉ de Esperanto, en sia lernejo.

En Somero simile pioniris Joel Vilkki, la tiea lernejestro. Mi jam antaŭe iom rakontis pri Somero kaj Vilkki (vidu “Joel Vilkki kaj Esperanto en Somero”), sed li certe meritus esti pli bone konata. Eĉ la finnaj esperantistoj eble scias nur, ke li aŭtoris vortaron finnan-esperantan, plu uzatan.

***

La tekstoj kaj la bildoj de la tri artikoloj, kiujn mi menciis ĉi supre, estas legeblaj en alia retejo, bedaŭrinde ĝis nun nur en la originala finna. Fotoj pri la gazetaj paĝoj troveblas ankaŭ ĉi-apude, en la albumo “En lernejoj, 1961”.

--------------------------------------

[La ĉi-supra artikolo estas kopio el mia blogo en Ipernity.]

 Jen la bildoj kaj tekstoj el la albumo En lernejoj, 1961 

Lingvo de Nenieslando 

“En Somero oni lernas la lingvon de Nenieslando” estas la titolo de dupaĝa artikolo en semajna gazeto finna (Viikkosanomat, 26 majo 1961).

Hungaro el Nenieslando 

Instruisto István Morocz kaj lernanto Tapio Helin profundiĝas en la sekretojn de la internacia lingvo.

“Aminda kaj bonaspekta” 

La semajna gazeto Viikkosanomat, en sia numero de la 26-a de majo 1961, rakontas pri juna hungara instruisto en la mezlernejo de Somero, Finnlando. Lia nomo estas István Mórocz kaj li instruas Esperanton, geografion kaj desegnadon. La artikolo priskribas lin kiel simpatian, (nefinnece) vervan instruiston, kiun la infanoj tre ŝatas.

En faka gazeto 

Artikolon titolitan “La etaj esperantistoj de Piispanristi” publikigis la porinstruista revuo Opettajain lehti (17 junio 1961). La vigla gestanto estas István Mórocz, maldekstre sidas Vilho Setälä kaj meze en la bildo estas Jorma Ahomäki.

Vigla diskutado 

La raporto priskribas la Popolernejon en Rauvola, kiel Jorma Ahomäki instruis esperantiston al 11- ĝis 12-jaraj infanoj. En la tiama lerneja sistemo de Finnlando, oni normale tute ne instruis fremdajn lingvojn en t.n. popollernejoj.

Komentoj pri la bildo:

• Vjaĉeslav Slavik Iva… „Ĉiu komenzo estas malsacila“, ĉu ne? En la tria kolumno.
  
  > tute ne instruis fremdajn lingvojn
  
  Ĉu eĉ ne la svedan?

• Harri Laine respondis al Vjaĉeslav Slavik Iva… Vi legis preskaŭ ĝuste, fakte estas “Ciu komenzo estas malsacila”, eble do estis ankaŭ por la raportisto. (Tekstoforme la sama troviĝas ĉi tie: laine.pp.fi/eoenfin60/xpiispanristi1.htm )
  
  En la “popol-lernejoj” nur la gepatra lingvo estis deviga. Ekde 1964 eblis oficiale enkonduki aliajn lingvojn, kaj ĉefe la sveda (en finnalingvaj lernejoj) kaj angla estis iom instruataj, laŭ mia scio la partopreno estis plejparte libervola. Nur en la 1970-jaroj, post reformo de la tuta lerneja sistemo, ĉiuj infanoj lernis devige eĉ du lingvojn. La proporcio de infanoj enirantaj mezlernejon (kun fremdlingvoj) estis 27 % en 1950, sed malrapide kreskis ĝis 59 % en 1970. La nuna tipo, unueca baza lernejo kun du fremdlingvoj por ĉiu lernanto, estis plene efektivigita en 1976.

István kaj Marjo 

Instruisto kaj disĉiplino, revido post jaroj. (István Mórocz kaj Marjo Laine)

István, Jorma kaj lernantoj 

Instruisto István Mórocz kaj lernejestro Jorma Ahomäki (maldekstre en la foto) kun lernantoj 11–12-jaraj en la popollernejo de Rauvola, apud Turku, en sudokcidenta Finnlando. Bildo el la jaro 1961. – István instruis Esperanton en alia lernejo (en Somero) sed vizitis ankaŭ la lernejon de Jorma.

Kaj István kaj Jorma havas jam paĝaron en Ipernity, sed bedaŭrinde ankoraŭ nur malmulta enhavo troviĝas tie. Ambaŭ instruistoj-veteranoj havas multegon por rakonti, kaj mi esperas, ke ni iam vidos ĉi tie ampleksajn kontribuaĵojn de ili.

Komentoj pri la bildo

• Jorma Ahomäki
  Ses gelernantoj videblaj en la supra foto havis okazon renkonti 26.8.2009 en la lernejo de Piispanristi siajn iamajn instruistojn István Mórocz kaj Jorma Ahomäki. La reciproka revido post preskaŭ kvindek jaroj estis unika kaj kortuŝa por ĉiuj. Sukcese organizis la programon la nuna rektoro de la lernejo Hannu Rautanen. Surprize estis, ke dum la rendevuo multaj pasintaj eroj revenis en la memoron. Loka gazeto Turun Sanomat okulfrape kaj favore raportis pri la renkontiĝo. Leciono de Esperanto kaptis la atenton de nunaj, junaj lernantoj, kiuj aktive kaj entuziasme sekvis la rakontadon de hungara instruisto, kiu talente desegnis sur nigra tabulo. - Jorma Ahomäki

• Pedro Hernández
  Ufff... vidante tiajn fotojn, mi sentas min tute novulo. Tiam ankoraŭ mi eĉ ne estis naskiĝinta!

• Harri Laine respondis al Pedro Hernández
  Saluton, Pedro. Memoru, ke esti novulo estas pardoninda peko – laŭ iuj ĝi eĉ estas virto :)

Komisionaĵoj

Katalin Kovats plendis al la EU-komisiono pri la mistrakto de diversaj lingvoj kaj pri la skandala disdonado de miloj da konfidencaj retpoŝtadresoj, pri kiuj ankaŭ mi blogis. Hieraŭ ŝi skribis en sia blogo pri respondo de la EU-funkciulo Harald Hartung. Jen kelkaj rimarkoj pri la respondo de Hartung.


1. Sinjoro Hartung asertas, ke “la ĉefa esploro limiĝos je ses eŭropaj landoj, nome Francujo, Finlando, Grekujo, Germanujo, Hispanujo kaj Britujo”. Mi antaŭvidis tian respondon, kiam mi komentis la aferon notante: La originalan elekton de lingvoj en la enketo eblas teorie rebati dirante, ke oni konscie elektis ĝuste tian celgrupon: kelkajn grandajn lingvojn, kelkajn negrandajn, aŭ ion similan.

Tiu klarigo estas ne facile kredebla, ĉar la origina alvoko partopreni la enketon estis sendita al 3546 adresoj, kiuj kovras la tutan Eŭropon (kaj ne nur ĝin). Nur kvarono (26.4 %) de la malkaŝitaj retpoŝtaj adresoj havis iun el la sufiksoj .fr, . fi, .gr, .de, .es, .uk. Mi scias, ke tiulandanoj povas havi ankaŭ alispecajn adresojn (mi rekonas kelkajn finnajn nomojn kun .com-adreso), sed tio ne sufiĉas por forklarigi la strangaĵojn de lingvouzo. Ekzemple, inter la landaj adresoj plej multis la italaj kun “.it” – tiuj certe ne estis hazarde italaj adresoj de alilandanoj. Ĉi-sube, ĉe la fino, mi aldonas statistikon pri la malkaŝitaj adesoj.

Per la pardonpeta retmesaĝo de Hartung (Wir haben Hinweise erhalten, dass einige dieser Adressen sichtbar wurden.) eblas konjekti, ke nur parto de la adresoj estis malkaŝitaj.

2. Hartung aludas pri sia rapida pardonpeto pro la adresmalkaŝo, sed nenion diras pri la plene nekomprenebla (en ĉiuj sencoj de la vorto) duafoja similaĵo. Oni diras: Errare humanum est (eble vi pardonas al mi la uzon de eŭropa pralingvo, ĉar la temo estas profunde eŭropa), sed ofte ne citas la finon de tiu frazo: sed perseverare diabolicum.

3. Hartung aludas al ilia “kontraktinto”, kiu ne havas rimedojn traduki la tekston en ĉiujn lingvojn, kaj ke “la komisiono ĉi-foje ne estis la aŭtoro”. La leteroj estis dissenditaj kun subskribo de Komisiona oficisto, el Komisiona adreso (@ec.europa.eu). Se tio ne sufiĉas igi la Komisionon respondeca pri la letero, kio do sufiĉas? – Eĉ se oni akceptas la klarigon, ke la mesaĝo intence estis nur 6-lingva, kial nur la unua mesaĝo estis tia. Ĉu oni ne bezonas pardonpeti hispane, greke kaj finne? Kaj pri “revoko” sufiĉas nur mistera angla sciigeto

***

Mi esperas, ke la Komisiona respondecularo pri multlingveco vere faru ion por certigi, ke la organoj de la Unio efektive servu siajn civitanojn (eble la Komisiono preferus diri “regatojn” aŭ “subulojn”) tiel, ke tiuj ankaŭ povas kompreni la ricevatajn mesaĝojn. Prefere ili ankaŭ dungu kompetentulojn por zorgi pri teĥnikaj aferoj (ni vidis, ke eĉ simplajn teĥnikaĵojn ili ne regas) kaj kontraktu pri plenumotaj laboroj nur kun organizaĵoj, kiuj rifuzas plenumi la taskojn, se ne estas rimedoj por egala trakto de diverslandaj civitanoj de la Unio.

***

Plej grave tamen estas, ke la EU-funkciuloj lernu ne forviŝi esperantistojn kiel polvon de sur sia tablo. Ni estas unu el la malmultaj grupoj, kiuj serioze okupiĝas pri analizado de la problemoj, kiujn devus solvi sinjoroj Orban, Hartung kaj ilia tuta koterio. Mi komprenas, kaj mem iam ĝeniĝas, ke esperantistoj foje estas kiel svarmo da muŝoj ĥore gurdantaj trosimplaĵojn, sed ni posedas ankaŭ realajn spertojn kaj proponojn.

***

Jen, aldone, statistiko pri tiuj 3546 adresoj. Indikitaj estas

1. Retregiona sufikso de adreso.
2. Nombro de adresoj kun tiu retregiono.
3. Kiulanda estas la sufikso. Steleto montras adreson ne ligitan al unu lando. (Ne ĉiuj adresoj estas landaj kaj eĉ la landaj ne pruvas landanecon de la adres-posedanto. Ili nur estas forta indikaĵo.)

.com 783 *
.it 754 itala
.fr 298 franca
.de 182 germana
.gr 133 greka
.fi 133 finna
.net 104 *
.uk 97 brita
.be 95 belga
.es 93 hispana
.org 75 *
.sk 72 slovaka
.nl 72 nederlanda
.eu 71 * (eŭropa)
.at 64 aŭstria
.hu 59 hungara
.pl 58 pola
.ie 50 irlanda
.pt 31 portugala
.cz 31 ĉeĥa
.bg 30 bulgara
.se 22 sveda
.lv 22 latva
.ee 22 estona
.lt 21 litova
.ro 18 rumana
.cat 16 * (katalunlingva)
.dk 15 dana
.si 14 slovena
.lu 13 luksemburga
.edu 12 *
.ch 11 svisa
.no 10 norvega
.mt 10 malta
.tr 4 turka
.ru 3 rusa
.mx 3 meksika
.li 3 liĥtenŝtejna
.int 3 *
.info 3 *
.hr 3 kroata
.cy 3 kipra
.ar 3 argentina
.tv 2 tuvala
.co 2 kolombia
.ca 2 kanada
.by 2 belorusa
.br 2 brazila
.uy 1 urugvaja
.us 1 usona
.ua 1 ukraina
.ma 1 maroka
.lb 1 libana
.ks 1 ?
.is 1 islanda
.irt 1 ?
.in 1 barata
.il 1 israela
.hucom 1 ?
.fm 1 mikronezia
.er 1 eritrea
.cl 1 ĉilia
.biz 1 *
.as 1 usonsamoa

--------------------------------------

[La ĉi-supra artikolo estas kopio el mia blogo en Ipernity. Ĉi-sube sekvas la komentoj, kiuj siatempe aperis sub la originalo en Ipernity.]

Komentoj 

• Vjaĉeslav Slavik Iva… Ho, do estis tute pruvita spama dissendo! Kia skandalo!..

Eŭropestroj lingve dividas, lingve regas

Katalin Kovats verkis hodiaŭ interesan blogaĵon pri enketo proponata de EU. La Sekcio por Multlingveco en la Ĝenerala Direkcio pri Edukado kaj Kulturo de la EU-komisiono enketas pri tio, kiel moderna informa kaj komunika teĥniko kaj novaj medioj influas lernadon de lingvoj. Ne malinteresa temo.

Sed la ekfunkciigo mem de tia prilingva enketo montris, kiel la EU-instanco repondeca pri lingva politiko povas mem ĝisfunde ignori la lingvajn rajtojn. Eble mi eĉ ne bezonas uzi la esprimon “lingvaj rajtoj”, kiu povas soni patosa al iuj. Tute simple, la komisiona funkciulo ignoris kaj malrespektis tute elementan ĝentilecon, li ŝajne ne scias, kiel homoj kutimas respekteme, aferece komuniki kaj rilati unu al alia. Krome la plenumanto de la reta alvoko faris konsternan mispaŝon (tiun fiaskan eraron ĝi mem nomis “teĥnika miso”) publikigante milojn da privataj retadresoj de homoj, kiuj iam respondis konfidencan enketon de EU.

Hazarde okazis, ke ankaŭ mi jam hodiaŭ ion skribis pri la afero. Mi kopias ĉi sube la tekston, el la forumo soc.culture.esperanto. Mia mesaĝo estis respondo al Bertilo Wennergren, kiu jam antaŭe montris erarojn en la enketo mem kaj opiniis ĝin “ne aparte partopreninda”. Jen kion mi skribis:

La enketon akompanas diversaj aliaj fuŝoj. Ekzemple: 

La mistera "EAC-ICTLANG@ec.europa.eu" sendis inviton partopreni la enketon al granda grupo, verŝajne al adresoj de personoj, kiuj partoprenis iun retan enketon de EU pri lingvoj kaj tie donis sian retpoŝtan adreson. Mi ricevis mesaĝon, kiu malkaŝis adresojn de pli ol 3500 aliaj homoj. (Eĉ la plej teruraj spamistoj ne faras tian eraron.) En la listo mi rekonis plurajn nomojn, ankaŭ partoprenintojn en SCE. La alvoko kiun mi ricevis, estis skribita en ses lingvoj: franca, angla, hispana, finna, germana kaj greka. 

Poste iu plendis al EU pri tia fuŝego, kaj oficisto de la EU-komisiono (Harald Hartung, Leiter des Referats Politik der Mehrsprachigkeit Europäische Kommission) sendis pardonpetan mesaĝon (en la germana, angla kaj franca; ĉi-foje sen videbla adreslisto), kaj zorgis konsili al la ricevantoj de la mesaĝo, ke tiuj ne respondu al la sendinta adreso kaj precipe ne “respondu al ĉiuj”, kio nur pli malbonigus la situacion. Li diris, ke estis “teĥnika miso”. 

Nu, post tri tagoj venis nova mesaĝo kun la titolo “Recall: ICT Lang - Survey", kun nur ĉi tia unulingva mesaĝo: "EAC ICTLANG would like to recall the message, ‘ICT Lang - Survey’.” Ĉi tiu mesaĝo, ree, havis la longan liston de adresoj videblan al ĉiuj. - Mi ne tute malbone komprenas la anglan lingvon, sed tiu mesaĝo (ankaŭ enhave) restas al mi enigma: kion fakte signifu la vorto “recall” en ĉi mistera cirkulero (sendita de iu kiu ŝajnas malkompetenta pri ĉio)? 

Tiun duafojan mesaĝon ĝis nun sekvis nenia pardonpeto. 

Ĉion ĉi, kaj la “teĥnikajn misojn” kaj la strangan elekton de lingvoj sukcesis fari instanco, kiu – se konjekti el ĝia nomo – zorgas pri politiko de multlingveco en EU kaj agas sur plej alta nivelo (la komisiono) de la maŝinaro de la Unio! – La enketon mem ŝajnas plenumi iu lernejo en Grekujo. 

Mi aldonas, kion mi ĵus skribis sub la blogaĵo de Katalin:

“La originalan elekton de lingvoj en la enketo eblas teorie rebati dirante, ke oni konscie elektis ĝuste tian celgrupon: kelkajn grandajn lingvojn, kelkajn negrandajn, aŭ ion similan. Sed mi opinias, ke la komisionaj gravuloj vere montris sian lupan felon per la postaj, ne tiom facile rimarkeblaj agoj: Al la ricevintoj de la seslingva alvoko ili poste sendis la pardonpeton nur en la tri grandaj lingvoj, kaj la finan readmonon (kion ajn ĝi signifis) nur en unu lingvo. Kaj tiel agas niaj plej altaj respondeculoj pri lingva politiko!”

***

Se vi tamen volas partopreni la enketon, jen ĝia adreso: www.ea.gr/ep/survey


--------------------------------------

[La artikolo estas kopio el mia blogo en Ipernity. Ĉi-sube sekvas la komentoj, kiuj siatempe aperis sub la originalo en Ipernity.]

15 komentoj

• Katalin Kovats
  Mi morgaŭ afiŝos mian oficialan protestleteron, sendotan al HH, kune kun la diverslingvaj protestfrazoj!

• Griza Leono
  Jam sufiĉas la nombro da vangofrapoj al la diskriminaciatoj. Kion la EUa rajtprotektanto dirus pri ĉi tiu rakonto ... se li havus la eblon legi ĝin, kian vi ĝin tre klare priskribis?
  
  Sed la plejparto de la kazoj kompreneble estu tradukitaj por li. Ĉu iu ankoraŭ fidas la tradukaĵojn? Mi havas personajn spertojn pri tia afero, kiujn mi eble iam publikigu.
  
  Amike salutas
  Leo

• Edmund Grimley Evans
  La mesaĝo kun la teksto "would like to recall the message" supozeble estis aŭtomate kreita de mikrosofta poŝtoprogramo. La sendinto verŝajne eĉ ne sciis, ke tia mesaĝo dissendiĝos, do certe ne kulpas pri la lingvo uzata en ĝi. Tamen, tiu fiaskinta provo revoki la jam senditan mesaĝon plifortigas la impreson, ke la kreintoj de tiu enketo estas bufonaro.

• Harri Laine
  Vi verŝajne pravas, ke la mesaĝa teksto fontis el maŝino. La terminologia retpaĝaro de Microsoft konas la frazon "%s would like to recall the message, "%s". Tie oni trovas tradukojn en multaj lingvoj.
  
  Sed la respondeculoj de la Komisiono, kompreneble, respondecas ankaŭ pri “aŭtomataj” mesaĝoj sendataj de ilia sistemo, same pri ties enhavo kiel pri la lingvo uzata. Neniu saĝa kompanio lasas siajn komputilojn “aŭtomate” dissendi al klientoj mesaĝojn, laŭ plaĉo de la komputiloj. – Mi ankoraŭ ne komprenas, kial mi ricevis la mesaĝon. Ĉu la sendinto admonis min fari ion, aŭ nur sciigis al mi kion li “would like”? Mi eĉ restis necerta, ĉu mi ne komprenas iun specialan sencon de la angla “recall”, iun alian ol “memori” au “revoki”. Sed apenaŭ estas mia tasko klopodi deĉifri sekretajn pensojn en sekreta lingvo uzata de iu EU-instanco aŭ de ties komputilo.
  Sed tio estas detaletoj kompare kun tio, ke EU distrumpetis amason da retadresoj, kiujn homoj konfidis al ĝi.

• Tim Morley
  Harri skribis: "Neniu saĝa kompanio lasas siajn komputilojn “aŭtomate” dissendi al klientoj mesaĝojn, laŭ plaĉo de la komputiloj. – Mi ankoraŭ ne komprenas, kial mi ricevis la mesaĝon."
  
  Nu, ene de organizaĵo kie oni uzas mikrosoftaj retmesaĝiloj (kaj en la centraj serviloj, kaj en ĉies surburoaj maŝinoj) homoj povas ne nur sendi retmesaĝojn, sed ankaŭ "malsendi" ilin ene de la organizaĵo, t.e. se mi ekkonscias, ke mi erare sendis mesaĝon, mi povas "revenigi" ĝin, kaj homoj kiuj ankoraŭ ne legis ĝin neniam vidos ĝin. (Jen la signifo de la angla "recall").
  
  Tio tamen funkcias nur se la ricevintoj estas ene de la organizaĵo, ene de la mikrosofta ĉirkaŭaĵo. Tuj kiam la mesaĝo eliras la organizaĵon al la ekstera interreto, la sendinto perdas la kapablon poste malaperigi ĝin.
  
  Ŝajnas, ke la sendinto, vidinte sian fuŝegon pri la retadresoj, provis "malsendi" la mesaĝon, eble ne sciante, ke tio tute maleblas por la granda plejmulto de la ricevintoj de la unua mesaĝo.

• Katalin Kovats respondis al Tim Morley
  Kara Tim, via klarigo pri RECALL ŝajnas bona. Tamen mi aldonu:
  1) la unua letero venis la 28an de novembro, je la 16.28
  2) la recall-letero venis la 1an de decembro, inter la 10 kaj 10.20 minutoj (mi ne povoas vidi precize). Sekve tamen pasis sufiĉe da tempo por vekiĝi, ĉu ne?
  Interesaĵo: la recall-mesaĝo disiris 10 minutojn post tio, ke la koncernuloj legis (verŝajne inter aliaj mesaĝoj) mian leteron pri la propono de la esperantigita versio. Ĉu hazardo?

• Harri Laine respondis al Tim Morley
  Dankon, Tim, nun mi iom komprenas, kiel la afero okazis, kaj pli lernis pri retpoŝtaj sistemoj. Krom fuŝulo do troviĝis ankaŭ fuŝilo.

• Katalin Kovats respondis al Tim Morley
  Kaj komrpeneble oni tuj volis revoki sian mesaĝon almenaŭ ene de sia reto, por ke la kolegoj kaj superuloj (mi kontrolis, estis en la lsito pluraj!) ne rimarku la grandan eraron. Ĉe iu vera firmao oni tuj maldungus la koncernulon post tia fuŝo, ĉu ne?

• Elizabet B
  Katalin, bedaŭrinde, mi legis vian averton nur post plenigado de la demandaro. Ankaŭ mi, pensas ke necesas reagi, sed kiel ?

• Vjaĉeslav Slavik Iva…
  Kia skandalaĵo!..

• Vjaĉeslav Slavik Iva…
  Hyvä Harri, mi parondpetas, ke mi uzis vian nomon kaj tradukcitaĵon el via blogaĵo en mia ruslingva materialo ĉe www.e-novosti.info/blog/09.12.2008/1
  Mi esperas, ke viaj publikaj blogaĵoj estas nome publikaj kaj povas esti uzataj de aliaj esperantistoj kaj lingvaj agantoj kiel krudaĵo por diversaj informkampanjoj.
  La adreso e-novosti.info estas de mi redaktata ruslingva projekto pri Esperanto kaj lingva demokratio.

• Harri Laine respondis al Vjaĉeslav Slavik Iva…
  Jes vi ja rajtas. Skribi en interreto estas granda risko, mi neniam scias, kiu kopias, citas aŭ mistraktas miajn diraĵojn :) – Tion mi nepre ne diras por kontraŭi vian uzon, mi nur prezentas tute ĝeneralan cerbumaĵon. Mi dankas pro la citado kaj sentas min flatita.

• Katalin Kovats
  Mi hodiaŭ, je la 13.08 forsendis la protestleteron al HH.
  La sorton de la aliaj letersendoj vi povas sekvi tie ĉi: www.ipernity.com/blog/38865/111663
  
  Se venos komentoj, nia artikolo pri la afero povas resti en la pinto de la sukceslisto kaj pli kaj pli d apersonoj atentos.
  Reagu ĉiam en du lingvoj: via kaj E-o. Dankon!

• Katalin Kovats
  Mi ĵus ricevis respondon de sinjoro HH.
  www.ipernity.com/blog/38865/113404
  Kion vi pensas, Harri?

• Katalin Kovats
  Evidenta mensogo estis la respondo de HH.
  Hodiaŭ, je la atentigo de István Ertl, mi vidas, ke aldoniĝis nova lingvo.
  Ke ĝi estas la hungara (mia lingvo), verŝajne ne havas apartan signifon, kaj ne speciale feliĉigas min.
  Ĝi aldoniĝis post la respondo de HH, laŭ kiu ne estas pli da mono por novaj lingvoj.
  Konklude: li ne aldon(ig)is la Espernato-version pro tio, ĉar temis pri ESPERANTO!!!
  Tio estas lia lingvopolitika decido!
  www.ipernity.com/blog/katalin.kovats/113404
• 
  

Havenaj lumoj, sed sen romantiko

Antaŭ unu semajno ekfunkciis nova haveno en Helsinki. Ĝi situas ĉ. 10 kilometrojn oriente de la urbocentro kaj transprenas la rolon de la antaŭaj varhavenoj urbomezaj, kiujn ŝipoj atingis nur trapasante mallarĝan marvojon inter rokaj insuloj. La konstruado de la nova haveno komenciĝis en januaro 2003. Kiam urbestro kaj ministro solene komencis la laboradon kaj masonis la fundamentan ŝtonon, ili estis varme vestitaj (mi supozas), ĉar la temperaturo estis minus 28 gradoj.

Lundon la 24-an de novembro, kiam la unuaj ŝipoj alvenis al la moderna haveno, ŝtormo kovris la tutan urbon per tia amasego da neĝo, ke similaĵon ni ne spertis dum multaj jardekoj, Estis blanka bonvenigo al la alvenantaj maristoj.

Nun jam pluvis plurajn tagojn, kaj apenaŭ videblas eĉ restaĵetoj de la neĝo. Mi havis hieraŭ okazon viziti la havenon, kiu bonvenigis vizitantojn por iom festi la malfermon. Sed estis griza tago, jam je la 15-a estis ne lume, kaj la haveno prezentiĝis kiel malseka, ankoraŭ iom senviva. En nova haveno ĉie regas novaj teĥnikaĵoj. Videblis havenaj lumoj, sed sen la etoso de la legendoj kaj la tradicia muziko pri marista kaj havena vivo:

[Ĉi tie mi origine metis instrumentan, saksofonan version de “Havenaj Lumoj”, sed ĝi estis poste forigita el YouTube. Do, mi proponas alian version, en la hispana lingvo: “Luces en el Puerto”. Por tiu muzikaĵo estas malebligo enmeti ĝin en alian retejon, do bonvolu iri tra ĉi tiu ligo por ĝui la kanton. Ne forgesu poste reveni ĉi tien.]

***

Anstataŭ prepari plenan fotan raporton, mi montras kelkajn okulumojn al la havenaj lampoj.

Havenaj lumoj, por povi labori

Komentoj aldonitaj al la foto en 2008:

• Laszlo Istvan TOTH Per kia energio oni lumigos havenon, post kiam la fosiliaj energio-portiloj (ŝton-oleo, karbo, tergaso) elĉerpiĝos?

• Harri Laine respondis al Laszlo Istvan TOTH Mi supozas, ke via demando estas retorika, por aludi ankaŭ ĉi tie pri proksimiĝanta katastrofo por la homaro. Post la elĉerpiĝo de la nomitaj naturaĵoj la haveno certe havos pli grandajn problemojn ol lumigado: Kia energio venigos la ŝipojn, foririgos trajnojn kaj kamionojn, hejtos la magazenojn kaj oficejojn, funkciigos la havenan maŝinaron? El kio oni konstruos vojojn kiam ne plu haveblos asfalto, ktp., ktp.? Eble vi mem eseos pri la afero. Jen, por ke vi povu komenci, scieroj pri la situacio en Finnlando en la jaro 2007: la lando produktis 77.9 teravathorojn da elektra energio, el kio ĉ. 24 TWh venis el renovigeblaj fontoj (ĉefe akvofala energio kaj el kromproduktoj de arbaro-bazita industrio) kaj 22.5 TWh fontis el nukleaj elektrejoj.

Allogi dungotojn en diversaj lingvoj

Unu tagon, antaŭ ne longe, trafoliumante la tagan gazeton Helsingin Sanomat, mi rimarkis dungoanoncon, kiu havis la saman tekston en kvar lingvoj. Du el la lingvoj havas en la tuta mondo kelkajn centojn da parolantoj, unu kelkajn dekmilojn (ĉ. du miloj en Finnlando), kaj la kvara estis la finna kun ĉ. kvin milionoj (pri la anonco, vidu ĉi-sube). Tio igis min pli detale rigardi, kiujn lingvojn finnaj entreprenoj uzas, kiam ili serĉas novajn laborantojn. Oni iam plendas, ke eĉ kiam tio estas tute nenecesa, pli kaj pli rolas la angla.

Mi ne faris vastan statistikon, nur atente studis la dungopaĝojn en la dimanĉa numero de Helsingin Sanomat. La unua konstato estis, ke nun ne floras la landa ekonomio. Tion mi ja sciis sen studi la dungoanoncojn en HS, sed ankaŭ tiuj estas bona indikilo pri la nuna stato de produktado kaj komerco. Estis nur 16 paĝoj (tradicia, granda ĵurnala formato 40×56 cm) da anoncoj pri vakaj postenoj, tre malmulte kompare kun la plej promesplenaj tempoj. Jen bildo pri tipa paĝo da anoncoj. Sur tiu paĝo estas mezgrandaj anoncoj, dum la plej grandaj povas ampleksi tutan paĝon aŭ plurajn, la plej malgrandaj estas kelkliniaj. Supre dekstre Metso serĉas dungoton por la posteno “Development manager, finance systems (SAP FICO)” – mi verŝajne ne komprenus pri kio temas, eĉ se la anonco estus finnalingva.

Sur la 16 paĝoj mi trovis ok anoncojn en alia lingvo ol la finna: estis ses anglalingvaj, unu germana kaj unu sveda. El la anglalingvaj du estis metitaj de internaciaj organizaĵoj (Monda Banko, Eŭropa Asocio de Aviada Sekureco). Kvar apartenis al finnaj kompanioj (Metso, Wärtsilä, 2 × Vaisala), mondvaste agantaj sed verŝajne apenaŭ konataj, ĉar ili ne produktas ion por la ordinaraj konsumantoj. La germanlingva anonco temis pri posteno en Germanujo, la svedlingva logis al Alando, kiu estas plene svedlingva provinco de Finnlando. Ĉi-dimanĉe tute forestis la plej granda kaj konata kompanio finna (Nokia), kiu ne malofte havas plurpaĝajn anglalingvajn anoncojn.

Krom en tutaj anonctekstoj, la angla iom rolas (jam longe rolis) ankaŭ en laŭmodaj titoloj de postenoj (“HR Business Partner”, “Collections Manager”, “Head of Sourcing”), nomoj por mi enigmaj – kio nur pruvas, ke mi estus plene malkompetenta por la taskoj. Eble la vortoj sonas bele, hele kaj brile.

Tria rolo de la angla lingvo ŝajnas pure simbola (pri kio?). Tio montriĝas en sloganoj aŭ sloganecaj frazoj en iuj anoncoj, alie finnalingvaj. Ekzemple, unu kompanio graslitere titolas sian anoncon “The leading provider of insurance solutions”. Tio memorigas min pri Japanujo, kie mi rimarkis en butikoj kaj surstrate multajn nomojn kaj aliajn skribaĵojn anglalingvajn, kvazaŭ ornamaĵojn por krei ian etoson, sed ne sufiĉajn por sciigi kaj informi.

Do, fakte ne estis tre multo alilingva, mi povis sufiĉe trankvile daŭrigi legadon de la freŝa gazeto, samtempe trinkante matenan kafon, ne bezonante fremdlingvan vortaron. – Sed fine, kio estis tiu kvarlingva anonco, kiun mi komence menciis? Jen ĝi, unue en la finna:

Due, en la nordsamea:

La nordsamean parolas ĉ. 30 000 (proksimume tiom – eble estas maksimuma takso) homoj en Norvegujo, Svedujo kaj Finnlando (en ĉi-lasta malpli ol 2000). Kiam oni parolas pri “la samea lingvo”, oni plej ofte celas ĝuste la nordsamean. Ĝi havas relative bonan pozicion. La lingvo estas oficiale agnoskita en la tri regnoj kaj instruata en lernejoj. Ĝi estas la lingvo de plimulto de loĝantoj en kvar komunumoj en Norvegujo (sameaj nomoj: Guovdageaidnu, Kárášjohka, Unjárga, Deatnu), en unu en Finnlando (Ohcejohka) – pri Svedujo mi ne scias. Eĉ ĉi tie, en suda Finnlando mi povas televidi novaĵojn en la nordamea.

Trie en la anar-samea:

Oni diras, ke la anarsamea, parolata de eble tricento da homoj en la komunumo finne nomata Inari (anar-samea nomo Aanaar, nordsamea Anár, skoltsamea Aanar), estas la plej Finnlanda lingvo en la mondo, ĉar ĝi estas parolata nur en Finnlando. La lingvo ne tre bonfartas, ĉar ĝi preskaŭ tute perdis unu generacion de parolantoj (tiuj almenaŭ duone alilingviĝis) kaj oni klopodas vivteni ĝin per intensa uzo en infanvartejoj. Parte temas pri tio, ĉu geavoj kapablas transdoni la lingvon al siaj genepoj .

Kvare, en la skolt-samea:

La skolt-samea havas en Finnlando proksimume same multajn parolantojn kiel la anara samea. Krome ĝin parolas, laŭ necertaj taksoj, kelkaj dekoj en Rusujo. La parolantoj, kiuj nun loĝas en norda Finnlando, loĝis ĝis la Dua Mondmilito en regiono poste cedita al Sovetunio. Ankaŭ ĉi tiu lingvo batalas por sia pluekzisto. Sed ĝi ja svinge eltenos! Provu aŭskulti muzikon de Tiina Sanila, en la skoltsamea, ekzemple la pecon Ij leäkku tuõtt (Ne estas vere) en ŝia retejo. 

[Noto aldonita en 2017: La origina retadreso de la kanto ne plu estas trovebla, kaj mi forigis ĝin. Ij leäkku tuõtt kaj alio el ŝia muziko povas ankoraŭ esti aŭdeblaj aliloke, ekzemple en Youtube. Provu serĉi per ŝia nomo. S-ino Tiina Sanila-Aikio estas nuntempe ankaŭ prezidanto de la Samea Parlamento en Finnlando.]

***

Pri kio do temas la anonco? Estas burokratstila sciigo pri vaka posteno de estro (rektoro) de la Instituto por la Samea Regiono. Plejparto de ties kursoj estas fakaj: ĝi proponas ekz. trijaran studon por kompetentiĝi en profesioj de restoracioj kaj hoteloj, bredado de boacoj, turismo, flegado, komerco aŭ komputfakaj servoj. Se vi interesiĝas pri dungiĝo kiel lernejestro en la nordo, vidu la retpaĝojn de la instituto kaj anoncu vin al la instituto plej malfrue la 12-an de decembro, sed memoru ke por la ofico estas bezonata, krom la normala pedagogia kompetenteco, ankaŭ “sufiĉa scio pri la samea lingvo”.

***

La sameajn lingvojn oni nomas ankaŭ laponaj, sed la sameoj mem preferas vortojn, kiuj similas al same, saame, saami.

Helsingin Sanomat estas ĉiutaga gazeto redaktata en Helsinki; eldonnombro 420 000.


--------------------------------------

[La artikolo estas kopio el mia blogo en Ipernity. Ĉi-sube sekvas la komentoj, kiuj siatempe aperis sub la originalo en Ipernity.]

Komentoj 

• Vjaĉeslav Slavik Iva…
  Kiel terure foras la sameaj tekstoj de la finna...
  Kiam mi vidis kelkajn pecetojn de la ĉebaltaj finnaj lingvoj (iĵora, vepsa ka.) mi rimarkis, ke ili ja estas „preskaŭ finnaj“ — oni ne povas tion diri pri la sameaj.

• Harri Laine respondis al Vjaĉeslav Slavik Iva…
  La sameaj lingvoj estas pli foraj parencoj de la finna ol estas la estona, karela kaj la aliaj proksimaj lingvoj. Lingvistoj eĉ ne klasas la sameajn en la balt-finnan grupon (vidu ekz. la esperantan nomaron de la uralaj lingvoj faritan de Jouko Lindstedt). Ankaŭ diferencoj inter la sameaj lingvoj, parolataj de meza Skandinavio ĝis orienta Kola duoninsulo, povas esti grandaj.

• Harri Laine
  Mi rimarkis, ke jam ne funkcias la ligilo, kiun mi donis por kanto de Tiina Sanila, kiu estas nuntempe ankaŭ vicprezidanto de la Samea Parlamento en Finnlando. Jen alia ŝia kanto en la reto: "Uuh". La vortojn vi povas legi sur paĝo en la retejo Lirama.