Fiŝaglejo lumas

En la jaro 2009 mi montris fotojn pri nesto de fiŝaglo en la insularo de sudokcidenta Finnlando (vidu la albumon “Aglejo” kaj la tiutemajn blogaĵojn). Tiuj bildoj ne estis miaj, sed nun mi havis okazon foti la nestolokon, iom malproksime.

Antaŭ ne longe mi vojaĝis per la granda ŝipo Viking Amorella, kiu veturas de Turku al Stokholmo. Subite mi konstatis: ha, tie ĝi estas!. Videblas du lumsignaloj, el kiuj la supra-dekstra situas en la turo, sur kiu nestas la fiŝaglo. En la foto, la du lumoj ne plu videblas rekte unu super la alia, ĉar la ŝipo jam traveturis la marvojon, por kiu la lampoj estas starigitaj. Ĝi jam turnis sin dekstren. – Mi devis iom atenti fotante, por ĝustamomente kapti ambaŭ intermitajn lumojn en unu foton.

La modernaj grandaj ŝipoj orientiĝas laŭ aliaj signaloj kaj ne necese bezonas la lumojn. – En la foto, la ŝipo probable troviĝas proksimume en la loko montrita sur ĉi tiu mapo. La nesto situas ĉe la orienta ekstremo de la insulo Själö/Seili, sudokcidente de la ŝipo.

Ŝi studas la historion de Alando

En la Memregada Domo (Självstyrelsegården) de Alando la eta Sigrid koncentrite studas grandan murpentraĵon de Tage Wilén. 

Esperanto-Asocio de Finnlando aranĝis sian ĉi-aŭtunan kunestadon (la Aŭtunaj Tagoj de EAF) en Alando, kie ni tuj komence konatiĝis kun la apartaĵoj de la aŭtonoma insularo. La statuson de Alando en Finnlando, en Eŭropa Unio kaj en la mondo prezentis al ni loka esperantisto Anna Ritamäki-Sjöstrand, funkciulo de la Alanda registaro. Sub ŝia prezentado ni vidis filmon pri la nuno kaj la historio de Alando, kaj rondire (eĉ ĝistegmente!) konatiĝis kun la impona domo, kiu estas sidejo de la Alandaj administraj kaj leĝofara organoj. 

La artisto bildigis eventojn el la Alanda historio. De maldekstre, la paneloj estas

1. Deputitoj de la provinco kunvenas ĉe la preĝejo en Saltvik. 1100-jaroj

2. Duelo de L. Frisman kaj H. v. Brockenhus, en Kastelholm, 1521

3. La granda fuĝo, 1714–1721

4. supre Kolektado de subskriboj por aligi Alandon al Svedujo, 1917
malsupre Interkonsiliĝo en la bieno Grelsby, 1917

5. supre Gravuloj de komunumoj iras al intertraktado, Popola Altlernejo, 1917
malsupre La Alandanoj rifuzas akcepti la Leĝon pri Memregado, 1920 (la delegaciestro Julius Sundblom portas paperon “Alandon al Svedujo”)

* * *

La tekstoj en la bildoj (en la Sveda lingvo)

Landsting vid Saltviks kyrka, 1100-talet

Tvekamp mellan L. Frisman och H. v. Brockenhus, Kastelholm, 1521

Den stora flykten, 1714–1721

Namninsalmling för Åland till Sverige, 1917
Rådplägning på Grelsby gård 1917

Kommunalmän till rådslag. Folkhögskolan, 1917
Ålänningarna vägrar godta sjävstyrelselagen, 1920
(“JS Åland till Sverige”)

Bonan Somermezon!

Ĉi-semajnfine okazas la plej granda somera festo en Finnlando, la Somermezo, ankaŭ nomata la Johana tago.

Vagante inter grandaj pinoj ĉe lago, mi rimarkis, ke ie-tie la grundon kovris amaso da etaj floroj. Estas la sezono de lineoj (aŭ lineo-kloŝoj, science Linnaea borealis L.), kiuj rampas surtere, ie kiel densa mato, aliloke en grupetoj. El la grundo leviĝas la floretoj, sonorilformaj, po du pinte de ĉiu vertikala tigo.

Mi tuj memoris, kion la Finna poeto Eino Leino skribis. Tion memoras ĉiu Finno, la versoj estas kiel Ho mia kor’ en Esperantujo. “Odoroj de lineo kaj ombroj de akvo, el tiuj mi faros kanton por mia koro”. Mi eĉ ne provas traduki versforme, ĉiuokaze ne eblas transdoni la sentojn kaj la ĉarmon de varma somera vespero.

 Linnaea borealis L. floras ĉe lagobordo.


Lineoj fakte odoras, bonodoras, sed oni apenaŭ rimarkas tion tage, kiam plej ofte ventas. Oni devas meti la floron tute proksime al sia nazo, por ĝue flari ĝin. Kiam noktiĝas, ankaŭ vento ofte ĉesas blovi, kaj pli facile percepteblas parfumaj floroj. Ankaŭ la mallumiĝo, kiu somermeze estas nur preterpasanta krepusko ĉi tie, elstarigas la helajn floretojn el la malheliĝanta grundo. 

La scienca nomo, en sia plena konsisto, kun indiko pri la nomdoninto estas “Linnaea borealis L.”. Tie la litero “L.” estas mallongigo por Linnaeus, la latinigita nomo de la Sveda grandulo de biologia klasado Carolus Linnaeus, Carl von Linné, por ni Karolo Lineo.

Ĉu do tiu Karolo volis honori sin mem, donante al sia favorata floro la nomon Linnaea? Li ja estas indikita kiel la aŭtoro, kiu respondecas pri la nomo. Nu, fakte tiel ne estas. La kreskaĵo estis amata de Karolo Lineo, kaj iu alia jam antaŭe donis al ĝi la nomon Linnaea kaj Karolo Lineo nur registris ĝin en sia verko Species Plantarum. Laŭ la oficiala regularo pri sciencaj nomoj oni konsideras tiun verkon la komenca punkto de la nuna nomaro, kaj al ĉiuj nomoj aperintaj en ĝi oni aldonas la aŭtor-indikon Linnaeus.

Per ĉi tiuj bildoj kaj vortoj pri la arbaraj sonoriletoj mi deziras al vi ĉiuj belan kaj agrablan Somermezon. Se nun ne estas somermezo en via lando, bonvolu kompreni tion kiel deziron por bona semajnfino, laŭ via sezono.

* * *

Aliajn somermezajn fotojn pri la naturo vidu en la albumo Johana tago 2012


--------------------------------


[Ĉi tio estas kopio el mia blogo en Ipernity. La sekvaj komentoj siatempe aperis sub la originalo.]


Komentoj

Tjeri
En Francio, tiu floro estas tre malofta, kaj troviĝas nur en kelkaj lokoj de Alpoj.

Harri Laine
Ĝi estas kreskaĵo de malvarma klimato. Post la glacia epoko ĝi eble abundis en la tuta Eŭropo, sed restis nur en la pli malvarmaj partoj nordaj kaj montaraj. Kaj kompreneble, ĝi bezonas arbaron. Tiajn la homoj detruis en plejparto de Eŭropo.

Por tiuj, kiuj ne konas la floron, mi aldonu, ke ĝi estas tre malgranda. La fotoj eble kredigas ĝin pli granda, sed notu, ke la plej proksimaj floroj estas je ĉ. 10-centimetra distanco de la fotilo.

Ŝtopfungo

En konversacio kun amikoj estiĝis diskuto pri tio, ĉu iu plu ŝtopas ŝtrumpojn kaj kiajn ilojn oni bezonas por tio. Evidentiĝis, ke la junaj ne plu scias, kio estas ŝtopfungo. 

La ŝtopfungon en la ĉi-suba bildo, evidente multe uzitan, posedis mia patrino. Mi ne scias, kiam ŝi ricevis aŭ aĉetis ĝin, sed tiu utila helpilo povas esti jam 80 jarojn aĝa. Ĝi estas tre utila ekzemple en ŝtopado de ŝtrumpo: ĝi tenas la kudratan ŝtofon taŭge etendita kaj malhelpas ĝin moviĝi dum la ŝtopkudrado.

La fungo de mia patrino havas forpreneblan, kavan trunketon, en kiun oni metas la kudrilojn bezonatajn en ŝtopado. Elpendas fadenpeco restinta en la truo de unu kudrilo. Mi vidis ankaŭ fungojn kun iom alia formo, sed ĉiuj esence konsistas el ronda ĉapelo- aŭ ombrelo-forma larĝa peco, fiksita al rekta trunketo (tigo, tenilo). Ne ĉiuj havis kavaĵon por kudriloj, – Antaŭe la iloj estis ĉiam tornitaj el ligno. Verŝajne oni produktis pli modernajn ankaŭ el plasto.

Ŝtopfungo de mia patrino, multe uzita.


Nuntempe oni, bedaŭrinde, apenaŭ plu ŝtopas aŭ flikas truojn en ŝtrumpoj – tion malalte taksas nia kulturo de unufoja forkonsumado. Kapablo lerte ŝtopi truojn tamen estas utila arto, precipe se la ŝtrumpoj estas dikaj kaj lanaj, kiajn oni bezonas en botoj dum malvarmego. Tiajn ankoraŭ nuntempe ofte faras fervoraj trikemuloj per siaj lertaj manoj, kaj la ŝtrumpoj estas des pli valoraj.

Feliĉe, mi konstatis per reta serĉo, ke ŝtopfungoj estas plu vendataj kaj ke do ne tute malaperis la manlabora arto ripari trikitaĵojn. 

Retumante pri ŝtopfungoj mi trovis ankaŭ informon, ke en Germanujo oni iam produktis lumantajn ŝtopfungojn kaj ke tian inventis Konrad Adenauer mem. 

* * *

Por la vorto ŝtopfungo mi trovis ĉi tiujn tradukojn: cs látací hříbek, de Stopfpilz, en darning mushroom, fi parsinsieni, fr champignon à repriser, ru штопальный грибок, sv stoppsvamp. La vorto ŝtopfungo troveblas almenaŭ en la vortaro Germana-Esperanta de Krause kaj rete en vortlisto Ĉeĥa-Esperanta.



--------------------------------


[Ĉi tio estas kopio el mia blogo en Ipernity. La sekvaj komentoj siatempe aperis sub la originalo.]


13 komentoj

Tjeri
En Francio oni uzis lignan ovon, kaj eble iuj daŭre uzas ĝin, ĉar mi ĵus trovis unu por nur 3,30 euroj... www.lefildocelie.com/divers/783-oeuf-a-repriser-en-bois.html

Harri Laine respondis al Tjeri
Dankon, Tjeri. Mi sciigos al miaj geamikoj, ĉar fakte estiĝis interesa diskuto pri diversformaj iloj por la sama celo.

Manfredo
Mia edzino, kiu estas tre ŝparema, ĉiam ŝtopas niajn ŝtrumpetojn. Sed mi ne sciis, ke ŝi uzas ankaŭ ŝtopfungon. Tion mi devas unue demandis al ŝi. :-)
Pri "lumantan ŝtopfungo" mi neniam aŭdis...

Harri Laine respondis al Manfredo
Laŭdon al via edzino, Manfredo! Pri la invento de Adenauer rakontas ĉi tiu germanlingva paĝo: www.eichwaelder.de/Altes/altesgeraetnr139.htm . Tie estas ankaŭ multaj bildoj. La inventon mencias ankaŭ la Germana Vikipedio sub la titolo Stopfpilz.

Lars Sözüer
Mia avino, lerta kudranto, havis en la kudrilaro ŝtop-ovon. Sed mi mem neniam flikis ŝtrumpon. Eble mia edzino, ŝi ja trikas ŝtrumpojn el lano. Mi demandu ŝin.

Harri Laine
Mi neniam antaŭe aŭdis pri ŝtop-ovoj, sed verkante ĉi tiun etan tekston kaj ricevinte komentojn pri ĝi, mi lernis multon pri diversaj samcelaj utilaĵoj uzataj en la mondo. Mia patrino naskiĝis antaŭ 100 jaroj kaj lerte trikis, flikis kaj ŝtopis.

Michael Lennartz
Ĉu mi rajtas uzi la bildon por mia vortaro? Mi kompreneble indikas vian nomon.
Mia vortaro enhavos bildojn ekde la aktualigo je fino de junio.

Harri Laine respondis al Michael Lennartz
Jes, bonvolu, kun plezuro.

Edmund Grimley Evans
Estas strange, ke ĉi tiu artikolo ĵus aperis en mia listo de "Plej novaj artikoloj el via reto", kvankam ĝi ŝajne ne estis aktualigita dum 7 tagoj. Strange estas ankaŭ, ke mia edzino ĵus, antaŭ kelkaj horoj, plendis, ke ne plu estas facile akiri ŝtopfungon. Ĉu koincido, aŭ ĉu ...?

Harri Laine respondis al Edmund Grimley Evans
La artikolo insidis ĉi tie jam du semajnojn por aranĝi la koincidon.

Toeko
Mi bone memoras kiam miaj avino kaj patrino uzis ŝtopfungon. Ĝi estis sufiĉe multe eluzita - la supro estis forte skrapita. Sed - tiutempe - antaŭ 50-100 jaroj - plejparto de ŝtrumpoj kaj pantalonoj estis faritaj el kotono aŭ lano kiuj ne estas tre rezistantaj kontraŭ frotado. Nun, kiam plejparto de diversaj ŝtrumpoj kaj ŝtofoj estas faritaj el artefaritaj materialoj aŭ miksaĵoj de naturaj kaj artefaritaj - oni ĝenerale ne bezonas ion ŝtopi. Kaj - kiel Vi menciis - en kazo de apero de truo - oni la aĵon forĵetas.
Mi tuj trovis ŝtopfungon kiun foje uzas mia edzino - tamen mi vidas ke ĝia supro estas tute glata. Foton mi metas al mia galerio.

Al Mirinda
Tre plaĉas al mi via ŝtopfungo- pripenso. Hodiaŭ mi vizitis la etnografian muzeon, kiu estas vera trezoro pro ĝiaj multaj tutmondaj manlaboro-iloj historiaj. Nur tie oni konscias la perdon de la tiel utilaj iloj kaj, ĝenerale dirita, ankaŭ la perdo de manlaboro.
Ĉu vi mem jam uzis la ŝopfungon? Mi jes. Sed plej ofte mi ŝtopas sen ĝi.
antaŭ 4 jaroj. Respondi | Viŝi

Harri Laine respondis al Al Mirinda
Ne, mi mem ne uzis ŝtopfungon, sed mi ofte vidis mian karmemoran patrinon uzi ĝin.

Muzeoj estas veraj trezorejoj, kiuj montras la homan geniecon. La genieco ne estis malpli granda en la malnovaj tempoj., eble eĉ male, ĉar tiam oni devis mem elturniĝi kaj krei necesajn helpilojn el la simplaj, ordinaraj materialoj.


Mi memoras mian viziton ĉe esperantistoj en la vilaĝo Metsäkylä (nordorienta Finnlando), kie estas ankaŭ vilaĝa muzeeto prizorgata de loka esperantistino. (Pri la vizito mi rakontas en blogero de antaŭ tri jaroj ). Tiu muzeo ne estas science dokumentita kolekto de antikvaĵoj, sed tre interesa montrejo pri la vivo nuna kaj antaŭa en la fora (fora, kompreneble, nur el vidpunkto de grandurbanoj) vilaĝo. Vidu ekz. ĉi tiujn bildojn, kaj similajn en la sama albumo: "Naturaj kupoj en la muzeo" kaj "Por laboro tera kaj arbara".

Ĉu plaĉas al vi “mämmi”, la Paska kaĉo?

Nun, en la Paska sezono, aktualas en Finnlando nigre bruna kaĉo farita el sekalaj faruno kaj malto. Ĝin dolĉigas aldonita siropo, kaj oni manĝas ĝin malvarman, kutime kun kremo aŭ lakto. Ĝi estas ŝatata deserto dum Pasko, kaj oni trovas la maltokaĉon ĉi-sezone en sortimento de ĉiuj manĝaĵbutikoj. En grandaj vendejoj eblas aĉeti ĝin eĉ dum la tuta jaro, ĉar ekzistas fanatikaj ŝatantoj de tiu Paska kaĉo, kiun ni nomas mämmi.

Diversaj industrie produktitaj specoj de la malhele bruna kaĉo estas en sortimento de granda vendejo,


Vi povas legi pri mämmi ankaŭ en kelkaj Vikipedioj, sed bedaŭrinde ankoraŭ ne en la Esperanta. Nutrovaloran analizon pri la maltokaĉo' donas retpaĝo de la Finnlanda Instituto por Sano kaj Bonfarto en la Finna, Sveda kaj Angla lingvoj. La analizo temas pri la nuntempa industria produkto, preparita laŭ normala, mezuma recepto.

La historio de la Finna maltokaĉo kaŝiĝas ie en fora historio. En malsamaj landopartoj ĝi estis malsimila, ie pli solida, ie dolĉa, aliloke ne, ie eĉ fermentita. Oni eble uzis ĝin kiel provianton dum longaj vojaĝoj, aŭ dum ĉasado en arbaro, kiam oni ne disponis pri kuiriloj. 

Poste, iom post iom, la maltokaĉo ligiĝis al religiaj tradicioj. Nuntempe ĝi estas Paska specialaĵo, kaj disvastiĝis precipe la dolĉa varianto. 

La plejmulton de mämmi oni jam produktas industrie, grandkvante, sed veraj ŝatantoj ankoraŭ mem preparas ĝin. Miaj patrino kaj bopatrino iam mem faris la paskan maltokaĉon, la bopatrino eĉ disponis pri tradicia granda bakforno, brulligne hejtata. La patrina kaj bopatrina maltokaĉoj havis malsimilan guston, sed ja ambaŭ estis bonaj. 

Moderne, oni dolĉigas la kaĉon unuavice per siropo aŭ sukero, aŭ ambaŭ, sed antaŭ longe, kiam sukero ankoraŭ estis luksaĵo, oni dolĉigis la kaĉon nur tenante ĝin longan tempon (multajn horojn) en varmo de 40 ĝis 70 gradoj. Nun oni jam scias, ke ĉi tia dolĉigo sin bazas sur agado de enzimoj, kiuj dispecigas amelon kaj faras el ĝı sukerojn. La proceso estas simila al tio, kio okazas al malto en bierfarado, sed tamen malsimila, kun malsamaj ingrediencoj kaj aliaj temperaturoj.

Per hodiaŭaj termometroj kaj termostatoj eblas science optimumigi la proceson (bonaj konsiloj troviĝas almenaŭ en la finna). Sed niaj prapatrinoj kaj aliaj kuiristoj tiamaj faris ĉion laŭ konsiloj de siaj patrinoj, kaj laŭ sperte akirita kono pri siaj propraj fornoj. Tiele, ili sukcesis regali sian familion per bona, dolĉa maltokaĉo. Nun jam sukero kostas malmultege, sed ankoraŭ la vere ĝisostaj mämmi-amantoj preparas sian favoratan postmanĝaĵon laŭ la tradicia metodo, kiu, laŭ ili, donas guston nesupereblan. La popola plejmulto estas kontenta pri la industria amaskaĉo.

Iam oni bakis mämmi-kaĉon en ujoj faritaj el betulŝelo, Eĉ sur la modernaj kartonaj skatoloj oni povas vidi betulŝelo-aspektan ornamaĵon presitan.


Post la dolĉigo oni boligu la kaĉon dum kelka tempo, spice aldonu muelitan ŝelon de amar-oranĝo kaj iometon da salo – kaj kompreneble siropon, se vi ne estas sperta en sensukera dolĉigado. (Plena Ilustrita Vortaro, kiu manie proponas por ĉio nenecesajn pruntojn el la Franca, nomas amaroranĝon per la stranga vorto “bigarado”.)

Post la boligo, oni metas la kaĉon en skatolojn kaj sekvas la bakado. La plej fruaj ujoj por baki maltokaĉon estis faritaj el betula ŝelo, kaj eĉ la nuntempaj kartonaj skatoloj de la industria ''mämmi'' havas presitajn ornamaĵojn laŭ betulŝela fasono, kiel en la ĉi supra bildo. Mi mem neniam vidis maltokaĉon en vera betulŝela skatolo. 

La bakado daŭras horojn. Kiom da horoj kaj kia temperaturo, tio dependas de la konsilantoj – eble 3 ĝis 4 horojn je 130 ĝis 170 gradoj. Poste, malvarmigu la frandaĵon kaj lasu ĝin resti en la skatolo dum kelkaj tagoj. Manĝu kun kremo. Dolĉemulo aldonas sukeron, iuj uzas vanilan saŭcon anstataŭ kremo, aliaj glaciaĵon.

Normale, nuntempe, oni manĝas la kaĉon kiel malvarman, dolĉan deserton. Oni povas aldoni lakton aŭ kremon kaj, laŭguste, sukeron. Iuj modernuloj surverŝas vanilan saŭcon aŭ aldonas glaciaĵon. Ĉi tie mi aldonis nur kremon.

* * *

Inspiron por ĉi tiu artikolo donis al mi amiko Tjeri, kiu demandis, kiun vorton oni uzu por mämmi en Esperanto. (Pri tio vidu diskutojn en la grupo "Kiel oni dirus ĝin esperante?". La opiniojn vi vidos tie sub la temoj “Eklero” kaj “Mämmi” – Paska kaĉo?” )

“Mämmi” estas fakte, iom longe esprimite, “Finna bakita sekala malta kaĉo por Pasko”. Laŭbezone oni povas pli precizigi tion per “dolĉa” aŭ “deserta”. Se oni bezonas ion pli mallongan, eblas ja uzi la originalan vorton en citiloj aŭ kursive, sed nur en kunteksto, kie oni ankaŭ priskribas ĝin. Alie, mi ŝatas la proponon de Tjeri (kiu mem eĉ gustumis ĝin) maltokaĉo, aŭ mian propran Paska kaĉo, prefere kun la adjektivo Finna, kiam la finneco ne estas evidenta.

Estis ankaŭ diskuto pri tio, ĉu la Paska kaĉo estas kaĉo, ĉu pudingo. Tio tre dependas de la signifo de pudingo, ĉar la enhavo de similaj vortoj ege varias laŭlande. Pri tio Paŭl referencis al bonega artikolo en Monato (2008): Sidante en pudingo, mi alvokas miajn savantojn! . Mi estas kontenta pri kaĉo, sed mi suspektas, ke mämmi-kompanio, kiu eventuale volos fari por sia kaĉo mondan merkaton en Esperantujo, serioze konsideros nomi ĝin speco de pudingo, ĉar tiu vorto ŝajnas pli eleganta kaj ne portas la kromsignifon “io senzorge farita, ĥaosa, neklarigebla”, kiun havas kaĉo.

Permesu al mi aldoni eĉ Anglan proverbon: The proof of the pudding is in the eating, ‘La pruvo (fakte: provo) de la pudingo estas en la manĝado’, tio estas, la esencon kaj kvaliton de aĵo oni povas taksi nur en la praktiko, uzante ĝin por ĝia celo. –Tiom vere, eĉ pri pudingoj, certe ankaŭ pri nia kara mämmi!

* * *

Aldono speciale por sciantoj de la Finna

Se mi proponas al Finna esperantisto traduki la vorton mämmi per Paska kaĉo, tio estas ankaŭ mia testo, ĉu li aŭ ŝi jam bone regas la lingvon, aŭ daŭre pensas nur en la Finna. Se mia propono ŝajnas impresi malagrable, forpuŝe, kaj estas rifuzata kiel neuzebla, mi konjektas, ke la koncerna persono ankoraŭ ne definitive transloĝiĝis al Esperantujo. (Ĉi tio estas iom simila afero, kiel testi ĉu anglalingvulo sentas ion malagrablan en “Kiel vi fartas?”, sed estas eĉ pli komplika afero: krom scii la Finnan kaj Esperanton, oni devas koni ankaŭ la priparolatan manĝaĵon). 

* * *

Mi dankas al kolegoj Tjeri, Paŭl kaj Michael, kiuj interese kundiskutis pri rilataj terminoj, kaj tiel vekis en mi la ideon verki ĉi tiun artikolon.

--------------------------------

[Ĉi tio estas kopio el mia blogo en Ipernity. La sekvaj komentoj siatempe aperis sub la originalo.] 

Komentoj

Tuomo Grundström
Dankon kaj laŭdon meritas Harri pro la erudicia pripaskakaĉa eseeto. Pri kaj al la denaskuloj en la finna, mi kaptu la okazon rerakonti anekdoton pri Vilho Setälä, Finnland-Esperantuja (preskaŭ pra)grandulo: Li en la sesdekaj eldonis tri libretojn, unulingvan vortareton kun la titolo "Oportuna Vortaro de Ordinara Esperanto", OVO, gramatikon kaj tekstaron. La tuta serio estis titolita "OVO-SERIO". Demandite, cxu tiu nomo al finnlingva komencanto ne aspektus iom komika, Setälä, mem surprizite, konstatis ke li tute ne atentis pri tia detalo, pensante esperante. (Sekva komentanto ekspliku plu al eksterlandaj amikoj:)


Harri Laine
Dankon, Tuomo, por la interesa historio. La sekva komentanto nun tamen ne klarigas, kaj esperas, ke neniu alia faru tion (ĉi tie). Enigmoj estas enigmoj, kaj tiaj nur ekputras pro klarigoj.


Maria
Dankon, Harri, pro tre interesa kaj edifa artikolo! Mi de longe ŝatas ĉi tiun finnan tradician paskan pladon, kiun mi manĝis hieraŭ kun kremo. Niaj gefiloj aliflanke neniam ekŝatis ĝin. Kiam ili estis malgrandaj impresis / forpuŝis la aspekto, mi kredas ;-)

Dankon ankaŭ pro nova finna vorto (la traduko de OVO-serio). Tamen ankaŭ Kalle devis iom pensi antaŭ ol kompreni tiun ĉi ŝercon... Gajan paskon!


Kalle Kniivilä
Mi vidas, ke en Finnlando aĉeteblas pluraj specoj de mämmi (aŭ "memo", kiel ni ofte diras...) sed ĉu efektive ili diferencas inter si? En Svedio troveblas nur unu speco, kiu aspektas ĉi tiel sur la dorsflanko:

Cetere svedia iranano kiun mi konas rakontis, ke ĉiuj irananoj en Svedio por sia printempa novjarfesto aĉetas finnan paskan kaĉon (kiu do iĝas persa paska kaĉo...), ĉar ĝi tre similas al la tradicia manĝaĵo "samanu" (سمنو‎), unu el la sep simboloj de vivo, kiuj ĉiam troviĝu sur la novjara tablo. Ŝajne modernuloj ne plu havas fortojn por la tutnokta ceremonia kuirado de samanu/samanak, kiun montras ĉi tiu filmeto el Taĝikio...


www.youtube.com/watch?v=NwGkFJcYPpo

Libroamantoj katalogis esperantaĵojn

Foliumante la malnovaĵojn de EAF, mi memoris, ke iam, antaŭ longe, aperis presita listo de Esperantaj kaj Esperanto-rilataj presaĵoj en Finnlando. Post temporaba serĉado (ho, kia malordo!) mi trovis ĝin sur miaj propraj librobretoj. La liston kompilis Hellevi Aimola, kaj mi konjektas, ke ŝi laboris en la Universitata Biblioteko en Helsinki. Ties nuna nomo estas la Nacia Biblioteko. 

La listo aperis en la dua numero de 1959 de la revuo Bibliophilos, organo de Finnaj libroamantoj-kolektantoj. Komence de la listo, sur paĝo 21, troviĝas enkonduko en la Finna kaj en Esperanto; ankaŭ aliloke la listo havas notojn en Esperanto. Bedaŭrinde la Esperantaj tekstoj estas malzorge kontrolitaj, kio videblas en multo da preseraroj. Jen elĉerpaĵo el la komencaj jaroj, niaj unuaj lernolibr(et)oj kaj informiloj.

Laŭ la listo, la unua lernilo en Finnlando aperis en 1902. Ĝi estis 16-paĝa kajero adaptita por la Finna lingvo el verko de J. J. Süssmuth. En la lando estis esperantistoj jam antaŭ tio, sed ili evidente povis utiligi alilingvan, eksterlandan lernomaterialon.


Mi serĉis en la katalogo precipe informojn pri presaĵoj, kiuj prilumus la movadon en nia lando ekde la 1923-a jaro ĝis post la milito, sed la rikolto estas malmulta. La plej aktiva publikiginto de tiuj jaroj ŝajnas esti Hugo Salokannel, vera mult-idealisto, kies presaĵetoj (kelkaj nur 1-paĝaj) pritraktas krom Esperanto ankaŭ la danĝerojn de tabako kaj alkoholo kaj la kristanan religion. Iuj el la titoloj de liaj propagandiloj ŝajnas nun iom ridindaj, sed verŝajne la tekstoj elŝprucis rekte el la flamoj de lia fajra idealismo.

Estas en la katalogo indikoj ankaŭ pri tio, ke kelkaj presaĵoj eĉ ne troveblas en la Universitata Biblioteko, kvankam tiu principe rajtas ricevi ĉiujn presaĵon en la lando, rekte el la presejoj. Tiujn la kompilinto ricevis rekte de kelkaj helpintoj, unuavice Vilho Setälä kaj Hugo Salokannel. Estas malfacile taksi, ĉu multo restas tute ekster la listo. Mi supozas, ke netrovitaj restas almenaŭ iuj klubaj bultenoj kaj eble asociaj cirkuleroj. Tiaj ne aperis presitaj, sed estis multobligitaj per iu tiutempa metodo. Kelkaj multobligaĵoj enestas la liston. 

Estus utile trovi kaj ordigi ĉian materialon pri Esperanto en Finnlando dum la unua duono de la pasinta jarcento, ĉar ankaŭ la nun ordigata arkivo de EAF estas preskaŭ malplena pri tiuj jaroj. Niaj societoj estis malgrandaj, tia estis ankaŭ EAF mem, kaj multo skribita restis, forgesiĝis kaj eble poste detruiĝis en la privataj hejmoj de la sekretarioj kaj prezidantoj. 

Mi petas ĉiun Finnan esperantiston, kiu eventuale scias pri trovejoj de nia historia materialo, informi pri tiuj al EAF (adresoj troviĝas sur la retpaĝo esperanto.fi). Vi povas ankaŭ skribi al mi: harri.laine ĉe iki.fi.

Bildon pri ĉiu paĝo de la revuo vi trovas en la albumo Bibliophilos 1959/2 .
Ĝi estas trovebla ankaŭ kiel pdf-dosiero en mia retpaĝo laine.pp.fi. 

* * *

Pri enretigo de ĉi tiu malnova numero de Bibliophilos mi iam parolis kun prezidanto de la Societo de Bibliofiloj, kiu nuntempe eldonas la gazeton. Li opiniis la aferon permesinda, eĉ utila por dishavebligo de gravaj informoj. Mi ankoraŭ ne zorgis pri alia, pli oficiala permeso publikigi la enhavon. 

--------------------------------

[Ĉi tio estas kopio el mia blogo en Ipernity. La sekvaj komentoj siatempe aperis sub la originalo.]

9 komentoj 

Bruno Lehtinen
Mi nur citas je Aleksis Kivi: "Elettiinpä ennenkin, kun kun ojan takan´ oltiin, ojapuita poltettiin ja ojast´ oltta juotiin."

Harri Laine respondis al Bruno Lehtinen
Dankon, Bruno. La esperanta versio de Sep fratoj donas por tio la tradukon:

Ĉiam fartis bone ni
bivake ĉe rivero:
fajro estis imperi’
kaj akvo la biero

La traduko eble ne tute same bele laŭdas la pasintajn (eble mizerajn, sed) enviinde bonkvalitajn tagojn, sed ni komprenas.


Jukka Nikoskelainen
Via blogo estas vere interesa! Mi devas konatigxi kun gxi.

Harri Laine respondis al Jukka Nikoskelainen
Dankon, Jukka, kaj bonan revenon al mia blogo!

Tuomo Grundström
Atenton meritas la unua ero en la listo kaj ties tradukinto: Tiun (verŝajne la unuan) finnlilngvan esperanto-lernilon tradukis kaj redaktis Werner Anttila, verkinto ankaŭ de la unua(?) vortaro por finnoj. - Anttila estis tre produktiva tradukisto, unu el la generacio ne pionira, sed frua portanta mondliteraturon en la finnan. Ĵus mi finis (re)legadon de la klasikaĵo de la germana romano, "Seikkailukas Simplicissimus", "Abenteuer de Simplicius Simplicissimus" de H.J.C. von Grimmelshausen, vidu ekz. eo.wikipedia.org/wiki/Hans_Jakob_Christoffel_von_Grimmelshausen
Anttila estas tro malmulte konata - kiu prenus la taskon kompili biografieton pri li kaj aparte liaj esperantaj laboroj?


Harri Laine
Jes, Tuomo, estas interesa persono, Lia nomo estis pli frue Werner Andelin, Estas artikolo pri li en la Finna Vikipedio kun longa listo de verkoj tradukitaj de li en la Finnan. Ankaŭ la Esperanta Vikipedio havas artikoleton pri li..


Harri Laine
Mi ĵus rimarkis, ke la unua ero en la listo (la lernolibreto de Süssmuth), kiun la Bibliophilos-katalogo atribuas al Anttila, havas aliajn indikojn en la datumbazo Fennica. de la Nacia Biblioteko. Tie ĝi estas

“Süssmuth, J. J., Nimeke:Kansainvälisen esperanto-kielen käytännöllinen oppikirja itsepuhelua varten. Vihko 1 / J. J. Süssmuth ; Suom. Hanna Kuosmanen. Kieli:suomi Julkaistu:Helsinki : G. W. Edlund, 1902. Ulkoasu:16 s. Huomautus:Suomeksi sovitettu Alkuteoksen kieli: epo Muu(t) tekijä(t):Kuosmanen, Hanna.”

Kiu estas Hanna Kuosmanen? Ĉu vere estas “itsepuhelua varten” (‘por memparolado’?


Tuomo Grundström
"Itsepuhelu" cxi tie ja signifas aŭtodidaktan lernadon. Hanna Kuosmanen - jen defio al ni(aj) historiistoj. Evidentiĝas denove, ke la virino estas la vera heroo historia.
antaŭ 4 jaroj.

Harri Laine
Vi apenaŭ estas serioza pri "itsepuhelu". Ne nur la adaptinto estas malsama, sed ankaŭ la nomo de la verko estas iom malsimila en la du fontoj. Ĉu iu posedas ekzempleron?

La Senato bonvole konsentis – eĉ en la Rusa, devigite

En la Nacia Arkivo de Finnlando oni ĝuste nun ordigas kaj aranĝas por konservo malnovajn, malordajn paperojn de Esperanto-Asocio de Finnlando. Mi vizitis la arkivon por interparoli kun la respondeculoj pri la dokumentoj, ofte malfacile klaseblaj. 

Krom EAF (fondita en 1907), dum la pasintaj jaroj ekzistis diversaj Esperanto-organizaĵoj en la lando, pluraj eĉ jam malfonditaj aŭ silente malfondiĝintaj. La arkivistoj volas scii, kiel rilatis la diversaj societoj, institutoj, fondaĵoj kaj eĉ kompanioj, kies paperojn ili trovas en la grandaj kestoj portitaj el la oficejo kaj kelo de EAF. Mi klopodis helpi, kvankam mia propra memoro pri Esperanto-agado etendiĝas nur ĝis antaŭ 50 jaroj – kaj eĉ por tiu tempo ja funkcias nur homece, t.e. kaduke. Ion pli malnovan mi sciis nur, se mi iam legis aŭ aŭdis pri la foraj okazaĵoj.

Inter la dokumentoj mi trovis, iom surprize, ankaŭ kelkajn de antaŭ la fondo de Esperanto-Asocio de Finnlando. Unu, bele manskribita, grandformata foliaro komenciĝis ĉi tiel:

“Decido de la Imperiestra Senato de Finnlando koncerne petskribon donitan al la Imperiestra Senato, en kiu la farmacia komercisto August Theodor Laurén, en sia propra nomo kaj en la nomo de kelkaj aliaj personoj kiuj same loĝas en Jyväskylä, petis konfirmon por statutpropono de societo kun la nomo "La Espero Finlanda", kiu propono estis aldonita al la petskribo kaj kies enhavo estis jena:”

Per tiu oficiala decido la Imperiestra Senato de Finnlando aprobis la fondon kaj konfirmis la statuton de societo nomota “La Espero Finlanda”. La Imperiestra Senato estis la registaro kaj supera kortumo de Finnlando, tiama aŭtonoma grandprinclando en la Rusa Imperio. 

Mi ne havis abundan tempon por la vizito en la Nacia Arkivo, sed mi rapide fotis la tutan dokumenton (16 paĝoj) kaj metis la bildojn en la albumon Senato degnis aprobi. 

La Senata dokumento estas skribita en la Finna kaj Rusa, kaj ĝi enhavas la tutan konfirmitan statuton de la societo. La Senato bonvolis, je la 20-a de Majo 1904, pozitive akcepti la humilan peton de samideanoj en la Mez-Finnlanda urbo Jyväskylä kaj la proponitan statuton, sed aldonis tri kondiĉojn:

“La Imperiestra Senato de Finnlando lasis prezenti ĉi tiun petskribon al si kaj konsideras konvena konsenti pri fondo de la priparolata societo kaj ankaŭ konfirmi la ĉi-antaŭan statuton por esti observata ĝis estos alia decido, tamen kun la ĉi-sekvaj aldono kaj kondiĉoj:

ke la urbo Jyväskylä estu la loko de la sidejo de la societo

ke la libroeldona agado de la societo devas ĉiurilate subiĝi al la validaj leĝaj preskriboj

ke la societo ne rajtas fondi filiojn ekster la Gubernio Vaasa”

La Finna parto de la dokumento esta bele manskribita, dum por la Rusa teksto oni eĉ uzis skribmaŝinon.

En la historio de Finnlando, la jaroj 1899–1905 estas konataj kiel la Unua Periodo de Subpremo (aŭ “la Frostojaroj”), kie la subpremo signifis simple rusigon de la lando. Ĝi komenciĝis per la t.n. Februara Manifesto (“Plej Supera Proklamo de la Imperiestra Majesto”) en 1899. En Junio 1900, la imperiestro Nikolao la 2-a subskribis t.n. Lingvomanifeston kaj tiel dekretis, ke la Rusa iom post iom transprenu la rolon de la Finna kaj Sveda kiel administra lingvo en la grandprinclando. 

Tial ankaŭ la eta internacilingva societo en Jyväskylä ricevis sian decidon jam ankaŭ en la Rusa. Povas esti, ke eĉ la limigo de la esperantista agado nur al la Gubernio Vaasa reflektis la tiaman politikan situacion, kun timo pri tro libera organiziĝo de la popolo.

La Frostojaroj finiĝis en 1905, post la malvenko de Rusujo en la milito kontraŭ Japanujo, kaj post la Granda Striko. En 1907, kvankam ankoraŭ en la Rusa Imperio, Finnlando ekhavis plej modernan parlamenton, elektitan per egala voĉdonrajto de ĉiuj, viroj kaj virinoj. En la sama jaro estis fondita Esperanto-Asocio de Finnlando.

* * *

La tutan 16-paĝan dokumenton vi povas trovi per mia alia retpaĝo. Ĝi estas pdf-dosiero, nur bilda, sen ebleco serĉi vortojn en la teksto.

--------------------------------

[Ĉi tio estas kopio el mia blogo en Ipernity. La sekvaj komentoj siatempe aperis sub la originalo.]

Komentoj

Bruno Lehtinen 

Indas esplori la historion de Esperanto en Finnlando. Interesan dokumenton vi trovis.

Stanislavo 

Interese!

desespero 

Tre interesa blogero. Dankon pro via atentigo.